कला/साहित्य

सहिदको अर्थ मूल्यबोध

हस्तबहादुर केसी

‘हुदैन बिहान मिरमिरेमा तारा झरेर नगए

बन्दैन देश दुई चार सपूत मरेर नगए ।’

यी शब्दहरु कवि भूपी शेरचनका हुन् । रातपछि बिहान हुनलाई आकाशमाथि चम्किरहेका ताराहरु लोप हुनै पर्दछ । नयाा मुलुक र संसारको रचना गर्नका लागि दुईचार सपूतहरुले जीवनको बलिदान गरेकै हुनु पर्दछ भन्ने भावधाराका साथ कवि भूपी शेरचनले यी माथिका कविताका हरफहरु लेखेका थिए अर्थात् त्याग र बलिदानबिना मुलुक बन्दैन र नौलो संसारको रचना गर्न सम्भव छैन भन्ने वैज्ञानिक सच्च्याई पनि हो यो । आखिर मानिस किन सहिद हुन्छन् त ? सहिदको वास्तविक अर्थ के हो ? र सहिदको मूल्यबोध कसरी हुन्छ ? सहिद हुनु उसको नियति हो या मुलुकको आवश्यकता ? यी आदि बारेमा स्पष्ट हुन जरुरी हुन्छ ।

एकीकृत नेकपा -माओवादी)ले फागुन १४ गतेदेखि २१ गतेसम्म सप्ताहव्यापी रुपमा सहिद दिवस मनाउादै आएको छ र यस वर्ष पनि त्यही रुपमा सहिद सप्ताह मनाइरहेको छ । तत्कालीन नेकपा -माओवादी)को नेतृत्वमा सञ्चालित महान् दश वर्षे जनयुद्धको क्रममा मात्र दश हजारभन्दा बढी नेपाली आमाका असल छोराछोरीहरुले सहिदहरुको पंक्तिमा आˆनो नाम दर्ज गरेका छन् । नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको करिब ६२ वर्षको अवधीभित्र झापा विद्रोह, दश वर्षे जनयुद्धमा शासकवर्गहरुले कम्युनिस्टहरुलाई सखाप पार्ने नाममा चलाइएका दर्जनौा हत्याकाण्डमा परेर हजारौा वीर वीरंगनाहरुले आˆनो जीवन उत्सर्ग गरिसकेका छन् ।

देश र जनताको मुक्तिको खातिर आˆनो ज्यान उत्सर्ग गर्ने व्यक्तिलाई मात्र महान् सहिद भनिन्छ । सहिदको जीवन महान् बलिदानीपूर्ण भावनाले ओतप्रोत भएको हुन्छ । देशको स्वाधीनता र जनताको अस्तित्व एवं स्वतन्त्रताबाहेक सहिदहरुसाग आˆनो भन्नु केही पनि हुादैन । केवल उनीहरु मात्र सहिदको कोटीमा पर्दछन्, जो देशको राष्ट्रिय स्वाधीनता र जनताको मुक्तिको लागि आˆनो जीवन उत्सर्ग गर्ने तयार भएका हुन्छन् । नौलो संसारको रचना गर्नेबाहेक अरु सपना सहिदहरुले देखेका हुादैनन् । देशको राष्ट्रिय स्वाधीनता र जनताको वर्गीय मुक्ति नै सहिदहरुको अन्तिम लक्ष्य र उद्देश्य रहेको हुन्छ । अतः यी देश र जनताको मुक्तिको निम्ति लड्दा-लड्दै जीवन उत्सर्ग गर्ने महान् व्यक्तिहरुलाई नै सहिद भनिन्छ र सहिदको वास्तविक अर्थ पनि यही नै हो ।

२००६ साल वैशाख १० गते नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भयो । त्यसै बखत पार्टीले नेपाल अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक अवस्थामा रहेको वर्ग विश्लेषण गर्‍यो र नयाा नेपाली जनवादी क्रान्तिले मात्र मुलुकको अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक अवस्थाको अन्त्य गर्ने नीति अघि सार्‍यो । स्थापनाकालदेखि नै पार्टीले नेपाली क्रान्तिको ठोस रणनीति र कार्यनीति पक्रेको थियो । तर पार्टीको शैशवकालमै दक्षिणपन्थी संशोधनवाद हावी हुन पुग्यो र त्यसले पार्टी भित्र व्यापक फूट र विभाजन पैदा गरिदियो र नेपाली क्रान्तिलाई गम्भीर क्षति पुर्‍यायो ।

आज नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले ६२ वर्ष पार गरिसकेको छ । यति लामो ऐतिहासिक अवधीमा यस आन्दोलनभित्र वर्गसंघर्ष र अन्तरसंघर्षका अनेकौ जटिल, बाङ्गाटिङ्गा र कहालिलाग्दा घुम्तीहरु रहेका छन् । सर्वविधितै कुरा हो, यो आन्दोलन लामो समय पहिलेदेखि अनेकौ समुह-उपसमुहहरुमा विभाजित रहदै आएको छ । अतः सारमा यस आन्दोलनभित्र क्रान्तिकारी र संशोधनवादी दुई परस्पर विरोधी धाराकै द्वन्द्व प्रमुख बनेर आएको छ ।

आज नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको दक्षिणपन्थी-संशोधनवादी सुधारवादी धाराको नेतृत्व गर्दै नेकपा -एमाले) आफूलाई विजातीय कित्तामा सामेल गर्दै दक्षिणपन्थी एवं आधुनिक संशोधनवादी धारामा गुणात्मक रुपले फड्को हान्न पुगेको छ । यस विपरित नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको क्रान्तिकारी धाराको नेतृत्व गर्दै आएको एकीकृत नेकपा -माओवादी) आज माक्र्सवादी-लेनिनवादी-माओवादीका रुपमा गुणात्मक ढंगले विकसित हुदै दश वर्षे महान जनयुद्ध हुदै शान्ति प्रक्रियामा सामेल भयो । अहिले संविधानसभाबाट नेपाली सामन्तवाद र साम्राज्यवाद विरोधी सारतत्व भएको जनताको संघीय गणतन्त्रात्मक संविधान निर्माण गरेर नयाा जनवादी क्रान्तिका बााकी कार्यभार पुरा गर्न नेपाली क्रान्तिलाई अगाडी बढाउने, यदि देशी विदेशी प्रतिक्रियावादी शक्तिहरुबाट षडयन्त्र भएमा जनविद्रोह मार्फत नेपाली क्रान्ति सम्पन्न गर्ने तत्कालिन कार्यदिशा ठोस गरेर अघि बढी रहेको छ । तर अहिले एमाओवादी पार्टी भित्र पनि क्रान्तिकारी माक्र्सवाद र दक्षिणपन्थी संशोधनवादकाबीच भीषण दुइलाइन संघर्ष र विचारभारात्मक अन्तरसंघर्ष स्ांचालन भइरहेको छ । एउटा क्रान्तिकारी पार्टीभित्र वादविवादहरु उत्पन्न हुनु र दुइलाइन संघर्ष चल्नुलाई स्वाभाविक मानिन्छ । किनकी दुइलाइन संघर्ष पार्टीको जीवन हो ।

नेपाली जनतालाई अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक अवस्थाबाट मुक्त गर्दै नेपालमा नयाा जनवादी गणतन्त्र स्थापना गर्ने महान उद्देश्यका साथ माओवादी पार्टीले दश वर्षे जनयुद्ध संचालन गर्‍यो । जनयुद्धकै प्रक्रियामा छापामार दस्ता, जनमिलिशिया हाुदै जनमुक्ति सेनाको निर्माण गर्‍यो । आधार इलाकाहरु विस्तार गर्‍यो । जनसत्ता र जनसरकारहरु निर्माण र परिचालन गरेर नयाा जनसत्ता संचालनको अभ्यास समेत गर्‍यो । जनअदालत र जनकम्यूनहरु निर्माण गरेर पार्टीलाई सर्वहाराकरण गर्दै लैजाने अभ्यास पनि गर्‍यो । जनताका बीचमा राजनीतिक चेतनाको व्यापक रुपमा बृद्धि गर्‍यो । दश वर्षे जनयुद्धको प्रक्रियामा नेपाली समाजमा राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक रुपान्तरणको प्रक्रियालाई व्यापक रुपमा अगाडी बढायो । दश वर्षे जनयुद्धमा लाखौ लाख नेपाली जनताले योगदान गरे । दशौ हजार भन्दा बढी नेपाली धर्तिका असल छोराछोरीहरुले आˆनो जीवन उत्सर्ग गरे, अमर सहिद बन्न पुगे । सर्वविधितै कुरा हो हजारौलाई राज्यले ज्यान वेपत्ता पार्‍यो, हजारौको संख्यामा घाइते र अपाङ्ग तुल्याइयो ।

देश र जनताको मुक्तिका खातिर युद्धमैदानमा लड्दा लड्दै आˆनो जीवन उत्सर्ग गर्ने ती महान सहिदहरुका सुन्दर सपनाहरु अधुरै छन् । किनभने नेपाली क्रान्ति अल्ामलमा परेको छ । शान्ति प्रक्रियाको नाममा नयाा जनसत्ताहरु, जनसरकार र आधार इलाकाहरु पार्टी नेतृत्वले पहिले नै खारेज गरि सकेको थियो र अहिले जनमुक्ति सेनालाई समेत विधिवत रुपमा विघटन गरि सकेको छ । पार्टीभित्र नव धनाढ्य वर्गको जन्म भइसकेको छ । सर्वहारावर्गीय जीवनशैली प्रायः समाप्तीतिर गइरहेको छ । जनवादी संस्कृति विकृतपूर्ण पुाजीवादी संस्कृतिमा रुपान्तरित भइरहेको छ । पार्टीको क्रान्तिकारी धार भुत्ते बन्दै गएको छ । यस्तो अवस्थामा पुगिसकेको पार्टीले क्रान्तिको नेतृत्व गर्न गाह्रो हुन्छ । नेपाली क्रान्ति सम्पन्न गर्नका लागि माओले भन्नु भएझै क्रान्तिकारी पार्टीको आवश्यकता पर्दछ । अतः एमाओवादी पार्टी पनि क्रान्तिकारी रुपान्तरण सहितको नयाा ढंगको कम्युनिस्ट पार्टी नबनेसम्म नेपाली क्रान्तिको नेतृत्व गर्न सम्भव छैन । जसका कारण नेपाली क्रान्ति अलमलमा परेको छ । दश वर्षे जनयुद्धका क्रममा सहिद बन्न पुगेका दशौ हजार सहिदहरुलाई अहिलेसम्म राज्यले सहिद घोषणा गर्न सकेको छैन ।

सहिदको कुनै मूल्य नै हुादैन । सहिदलाई कुनै वस्तुसाग तुलना गर्न पनि मिल्दैन । सहिद भनेका त देश र जनताभन्दा पनि माथि हुन्छन् । तर अहिले नेपालमा सहिदको कुनै मूल्यबोध नै गरिएको छैन । सहिदको खेती गर्ने अभ्यास सुरु भएको छ । अहिले राजनीतिक भन्दा बाहिर सामान्य दुर्घटनामा परेर ज्यान गुमाएका र चोर, डाका र हत्याराहरु समेतलाई राज्यले सहिद घोषणा गर्ने र १० लाख रकम राहत दिने गरेकाले यहाा सहिदको निकै ठूलो अवमूल्यान भइरहेको छ र सहिदको जीवनलाई दश लाख रुपैयासाग साटिदै छ । सहिद भनेको कुनै किनबेचको वस्तु होइनन् ।

महान् सहिदहरुका अधुरा सपनाहरु पुरा गर्नका लागि माओवादीभित्र सम्पूर्ण क्रान्तिकारीहरु र आम नेपाली जनताले पुनः ठूलो त्याग र बलिदान गर्न पर्ने हुन्छ र नेपाली क्रान्तिले मात्र ती महान सहिदहरुका अधुरा सपनाहरु पुरा गर्ने छन् । नेपाली क्रान्तिलाई सम्पन्न गर्नुको विकल्प छैन र क्रान्ति सम्पन्न गर्नका निम्ति नयाा ढंगको क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी निर्माणको पनि विकल्प छैन । हजारौ सहिदहरुले जनताको हितको निम्ति आˆनो जीवन वीरतापूर्वक अर्पण गरेका छन् । हामी तिनको झण्डालाई माथि उचाल्न र तिनको रगतले गाढा भएको बाटोमा अघि बढ्ने आाट गरेमा मात्र सहिदहरुलाई सम्मान गरेको र श्रद्धा गरेको ठहर्ने छ । किनकी एमालेले झापा विद्रोहका सहिदहरुको व्याज खाएर जीवन धानेजस्तो गरी दश वर्षे जनयुद्धका सहिदहरुको व्याज खाएर कम्युनिस्ट पार्टीको खोल ओढेर न क्रान्तिको कल्पना गर्न सकिन्छ न त आदरणीय अमर सहिदहरुको सम्मान र श्रद्धा नै प्रकट गर्न सकिन्छ ।

 

 

जब म पुस्तकालयमा छिरें

देवकी तिमल्सिना ‘समीक्षा’

नेपालीमा एउटा उखान नै छ- ‘मेरो कथा, मेरो ब्यथा, मलाई जे थाहा अरुलाई के थाहा Û’ पुस्तकालय तथा सुचना विज्ञान तालिममा सहभागी हुादा मप्रति साथीभाई र प्रशिक्षकहरूको प्रतिक्रिया सुनेर यो उखान बारम्बार सम्झन पर्‍यो । विगत १६ वर्ष अगाडिको कुरा हो । जतिवेला देशमा जनताले राज्यसत्ताको बिरुद्ध विद्रोह गर्न थालेका थिए । जनताका नेताहरूले मन छुने कुराहरू गर्न थालेका थिए । त्यसबाट प्रभावित नहुने मान्छे कमै थिए । मेरो कलिलो दिमागमा नयाा छाप पर्न थाल्यो । स्वभाविक रूपमा नयाा कुरालाई पुरानो पुस्ताले हत्तपत्त स्वीकार्दैन तर नयाा पुस्ताले छिटो पछ्याउादो रहेछ । अहिले सम्झदा एउटा चलचित्रमा काम गरे झै लाग्दछ ।

कक्षा ६ मा पढ्दै थिएा, दाईहरूले अनेरास्ववियू -क्रान्तिकारी) मा संगठित गराए । समाजमा नाचेको, गाएको कस्लाई मन पर्दैन र ? स्कूलमा हुने साास्कृतिक कार्यक्रम र गाउाघरमा हुने नाचगानले साास्कृतिककर्मी पनि बनायो । मेरो स्वभाविक कर्मलाई तत्कालीन सरकारको नजरमा राज्य विप्लव लाग्न थालेछ । २०५४ चैत २४ गते जनआन्दोलन स्मृति दिवशका दिन चौतारा गएको थिएा, प्रहरीले मेरो खुट्टा भााच्ने गरी लठी प्रहार गर्‍यो । दायाा खुट्टाको गोली गााठो फुट्यो । म थला परे । यसले सरकारविरोधी भावना पलाउन थाल्यो ।

त्यसपछि देशभर किलोसेराटु अप्रेसन चल्यो । प्रहरीहरूको निगरानीले पढ्न जान प्रतिवन्ध लाग्यो । आफ्नो पढ्ने सपना त्यसै त्यसै हराउादै गएको थियो । त्यसैबेला हो, अखिल नेपाल राष्ट्रिय महिला संघ क्रान्तिकारीको राष्ट्रिय सम्लेलनमा जिल्ला प्रतिनिधि भएर २०५५ मंसिर ४ गते काठमाडौ आएको थिएा । सम्मेलन कीर्तिपुरमा सुरु हुादै थियो, प्रहरीले पक्रेर महेन्द्र पुलिस क्लबमा पुर्‍यायो । त्यहााबाट जेल पठायो । जतिबेला म १४ वर्षकी थिएा । जेल भनेको सानो राज्य रहेछ । राज्य कति अत्याचारी हुादो रहेछ भन्ने कुरा मैले त्यही प्रत्यक्ष अनुभव गरें ।

पत्रप्रत्रिकामा म जेल परेको समाचारले प्राथमिकता पायो । कारण म नावालिका नै थिएा । सरकारको चौतर्फी आलोचना भएपछि मलाई १ महिनापछि रिहा गर्न बाध्य भयो । तर उसले बौद्ध वडा प्रहरी कार्यालयमा लिएर लुकायो । यो कुरा पनि प्रेसले बाहिर ल्याएकाले मात्र रिहा भएा । घर जाादा मेरो समाचारले होस हराएका हजुर आमा, बुवा, आमा, भाइ बैनीसाग भेट भयो । परिवारमा खुसीको आाशु खसेको दिन थियो त्यो । हामीहरू कुराकानी गर्दै थियौ, पार्टीका साथीहरू हाम्रो घरमा आउनुभयो । उहााहरूले मलाई घर बस्न सक्ने स्थिति नभएको निष्कर्ष निकाल्नु भयो । त्यसले गर्दा वुवा आमाले मलाई पार्टीको जिम्मा लगाउनु भयो । त्यसै रात गोल्ड स्टार जुता लगाएा । एउटा अनिश्चित तर सुनौलो भविश्यको काममा लागेा ।

शहरीयाहरूले माओवादीलाई ‘जंगली’ भन्ने गर्दथ्ये । तर हामीहरू बस्ने, हिड्ने गाउाघर नै हो । त्यहााका स्कूल र विद्यार्थीहरू देख्दा लाग्दथ्यो, राज्यले मलाई मात्र पढ्न दिएको छैन । तर सिगो आन्दोलनभित्र हेर्दा मजस्ता थुपै्र साथीहरू रहेछन् । एउटा चित्त बुझाउने बाटो भयो । पार्टीमा प्रतिभा र आवश्यकताको नाममा कहिले विद्यार्थी बनियो, कहिले महिला बनियो, कहिले जनसेना बनियो, कहिले कलाकार बनियो, त कहिले पत्रकार । तर जे बनेपनि जनताको मुtmिको लागि हत्केलामा जीवन राखेर काम गर्न कही चुकिएन । ३,३ पटकसम्म साथीहरूले शहिद भएको खबर प्रशारण गर्ने अवस्थामा पुग्दा पनि बााचेकै छु । भविश्यमा मैले धेरै ठूलो काम गर्न बााकी छ जस्तो लाग्छ । त्यसैले मरेर पनि बााचेकी छु । सयौ हण्डर ठक्कर खानु परेपनि स्वाभिमानपूर्वक उभिने गरेकी छु । आफु हिडेको बस्ती र जनताको बीचमा बोलेका कुरा म भुल्न सtmिना ।

बााच्नु पर्दो रहेछ, धेरै कुरा देख्न पाइदो रहेछ । हाम्रा नेताहरूले हामीलाई आन्दोलनका दिनहरमा पढ्न नपाएकोमा चिन्त्ता नगर्नुहोस् भन्थ्ये । अझ पार्टी अध्यक्ष प्रचण्डले हामी सरकारमा गएपछि ‘वार भेटेरान’ प्रमाण पत्र दिन्छौ भन्नु भएको थियो । वास्तवमा उहाा गणतन्त्र नेपालको प्रथम प्रधानमन्त्री पनि हुनुभयो, त्यस्तो प्रमाण पत्र दिने कुरा भुलेझै गर्नुभयो । हामीले नसम्झाएको पनि होइन । सरकारले नातावाद, कृपावादमा हुक्के, बैठके, चिलिमे,  धुपौरेलाई पढेलेखेका विज्ञ भन्दै काम दिएको देखियो । यसले गर्दा उमेर निकै छिपिए पनि पढाई छोडेको १२ वर्षपछि एसएलसी दिएा । प्रथम श्रेणीमा उतीर्ण भएा । अहिले प्लस टु सके । आन्दोलनका क्रममा नेपाली समाजलाई नजिकबाट पढेंकी छु । अब त्यसको सैद्धान्तिक भागलाई समाजशास्त्रीय रूपमा बिए, एमए गर्ने विचार छ ।

यही सेरोफेरोमा ‘पुस्ताकलय तथा सुचना विज्ञानको तालिम’ हुन थालेको सुचना पाएा । विभिन्न सम्पर्क मार्फत् तालिममा सहभागी भएा । सुरुका दिनहरू अंग्रेजी शब्दहरूका कारण निकै अलमल भयो । तालिममा प्रशिक्षण दिन आउनेहरूको जीवन र व्यवहारले सिक्नमा पे्ररित बनायो । देख्दा भाईजस्ता लाग्ने तर क्षमता र आवश्याकताले विज्ञ प्रशिक्षकहरू र सहकर्मी साथीहरूसाग ३५ दिन एक हप्तामानै विताएजस्तो भयो । पुस्तकालय भनेको पुस्तकहरू, पाठकहरू र कर्माचारीहरूको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध रहने ठाउा रहेछ । वास्तवमा पुस्तकालय सुचना केन्द्र वा ज्ञान सामग्रीको एउटा अमूल्य निधि रहेछ । जसरी विश्व कम्प्युटरको एउटा सानो चिप्समा अटेको छ, त्यस्तैगरी ज्ञान विज्ञानका अन्वेषणहरूलाई पुस्तकालयमा सजाउनु पर्ने रहेछ ।

हामीले अमेरिकन, केशर र कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्दि्रय पुस्तकालय भ्रमण गर्‍यौ । यी भ्रमणमा धेरै कुरा देख्यौ, थोरै कुरा सिक्न भ्यायौ । अमेरिकन लाइब्रेरी आधुनिक प्रविधिमा भएको देख्यौ । यसको आर्कषण छुट्टै छ । केशर पुुस्तकालयको सजावटले यो पुस्तकालय मात्र नभएर संग्राहलय हो जस्तो लाग्यो । त्रिवि पुतकालयमा आफ्नो कार्यकालभरी उभिएरै पाठकलाई सेवा पुर्‍याउने विष्णुराज ओझाको कथा सुन्यौ । उहााले नाम गिनिज बुकमा पनि लेखिएको छ रे Û यसले एउटा असल लाइबेरिएनको उत्तरदायित्व बोध गरायो । यसो त हामीले सल्लाही निवासी वालकृष्ण उप्रेतीलाई देखेर पनि प्रभावित भयौ । उहाा दृष्टिविहिन भएर पनि हरेक पाठकलाई सेवा दिइरहनु भएको थियो ।

तालिम भनेको क्षमता विकास गर्नै एउटा शसक्त माध्यम मात्र हो । लगनशील भएर काम गर्ने र लक्ष्यमा पुग्ने कुरा आफुमा भर पर्ने कुरा हुन् । हाम्रो तालिमको समापनका दिन आयोजकहरूले यस्तै भनाई सुनाउनुभयो । समग्र तालिम अवधिभरको गतिविधिको मुल्याङ्कन गरेर मलाई पुरस्कृत गर्नुभयो । यो मेरो जिन्दगीको अर्को खुुसी थियो । यो साखलाई बचाउन ममाथि तुलसाले जिम्मेवारी थपेको वोध भएको छ । तुलसाद्धारा आयोजित प्रशिक्षणमा भेटिनु भएका प्रशिक्षकहरूले भनेका कथाहरूले गहिरो गरी छाप पारेको छ । त्यस पाटोलाई छुट्टै लेख्ने विचार छ । तर यतिबेला मेरो मन कीर्तिपुरको पुस्तकालयमा टाासिएका भनाईमा अड्केको छ । जहाा भारद्धाजको भनाई लेखिएको थियो- ‘तिमी सााच्चै सत्ता पल्टाउन चाहन्छौ भने पहिला पुस्तकको पन्ना पल्टाएर हेर ।’

हो, यस्तै अल्वर्ट आइन्स्टान्स्ले ‘सोच्न सक्ने क्षमता वुद्धिभन्दा महत्वको हुन्छ’ त्यतिकै भनेका होइनन् । मैले आफ्नो विगत छाम्छु । देश र जनताको पक्षमा छाती फुलाएर काम गरेको ठान्छु । अहिलेको परिवर्तन यसै आकाशबाट बर्सेको होइन । तर समयले ‘शtmि र भtmि’ लाई मात्र गन्न थालेको छ । त्यसैले यतिबेला मैले मेरो भोकका विरुद्ध केही गर्नु छ । साथमा बालबच्चाहरू पनि छन् । उनीहरूको भविश्य पनि हेर्नुछ । यसैक्रममा यो तालिम लिन गएकी हुा । सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि पनि केही गरेर देखाउनु छ । पुस्तकालयको सम्मान नगरी देशमा न्याय, सम्पन्नता र शान्ति प्राप्त हुन सtmैन ।

नेपालका हरेक बस्तीमा पुस्तकालय निर्माण गर्ने स्थिति निम्त्ियाउन तुलसाले यस्तै यस्तै क्षमता अभिबृद्धिका अभियान चलाउदै जाओस् । यसले समाजलाई ब्यूाझाउने छ । हामीले परिकल्पना गरेको भावी सुन्दर नेपाल निर्माणमा सहयोग पुग्नेछ । हरेक समाजलाई सभ्य र सुन्दर ब्यवस्थापक बनाउन पुस्तकालयमा लागु हुने अनुशासनले पनि सिकाउने छ । सबैलाई चेतना भया ।

कम्युनिष्ट व्याएपछि

र्सूयनाथ सापकोटा

कम्युनिष्टहरू व्याए

कहाँ

सदनमा

के पाए

र्कु्र्सीले कि पोथी

त्यो त दिल्लीबहादुर वासिङटन डि.सी.ले पत्ता लगाउने कुरा हो ।

नेपालीले सक्दैन -

नेपालीसित साधन नै छैन ।

किन छैन -

कहाँ छ त -

प्रचण्ड-पथमा ।

चर्काचर्की बहस चलिरहृयो । रेडियोले पनि आन्दोलनमा सडकहरूमा अकस्मात पतेरोले झैं सुगन्ध फैलायो अनि बोल्यो- प्रचण्डज्यू सवारी भो अमेरिकातर्फ के गर्न कम्युनिष्टहरू व्याएपछि उनीहरूलाई डलरको दुधिलो घाँस खुवाउनै पर्‍यो । उनीहरूका जाँगरिला गोठालाहरू अमेरिकातर्फडलरका घाँस काट्न गएना भने यहाँ पनि खडेरी मौसम खाडी देश हुँदै भित्रिने छ, कम्युनिष्टको हतियार हँसियामा खिया लागेर बेकामको हुनेछ । खडेरीले कम्युनिज्म खेतीमा आतंककारीको सलह जन्माउने छ । हरियाली खेती तवाह पार्नेछ । आतंककारी मौसमलाई तह लगाउनका लागि यहाँ वैद्यहरू कामयाव हुनसक्ने छैनन् । ठूलो पर्खालले घेरिएको विशाल चीनबाट यो खडेरी हटाउन कुनै मौसम भित्रिने छैन अनि त यहाँ नहोला र महामारी- हुन त सातबुँदे सहमतिले आतंककारीको तुवाँलो हटाएर संविधानको खेती अगाडि सारेको छ । संविधानको फाँटमा दिल्लीको मौसम जाग्यो भने अवश्य संविधानमा धान लहलह फल्नेछ, भुस जति जनतातिर उडे पनि मसिना चामल उनै पार्टी बहादुरका भुँडीतिर जाकिने छ अनि के भनांै र देश उनीहरूकै कुर्सीवरिपरि हाँस्नेछ ।

यसबेला जनता पनि नागरिक समाजमा रूपान्तरित भई मानवअधिकारका मुखले पेटभरि बोल्नेछन् । नेपालीहरूको दैलोमा देउसी भैलो खेल्दै शान्ति आउनेछिन् । आखिर कुर्सीलाई बलियो र दीर्घजीवी पार्ने काम यिनै शान्तिले गर्छिन । शान्तिको भरिलो ओडापरि गर्नै दिल्लीबहादुर वासिङटन डिसी हुन । कल्ले होइन भन्छ र – प्रचण्ड-पथ पनि त नेपालदेखि दिल्ली हुँदै वासिङटन तर्फपुगिसकेको छ । सायद यतिबेला प्रचण्ड-पथले वासिङटन डिसीको मोहनीदार कालो चस्मा हेरेर तरुनीले झैं जुँगा मुसारेर खुबै मस्के होला । नमस्के पनि सादरपूर्वक नमस्ते त पस्के होला । त्यति भए वासिङटन डिसीका जुंगा पनि हर्ष सिंहका झैं अवश्य उठे हुनन् । त्यही बेलामा दुबैतिरबाट कसिला हात जुटे पनि होलान् । यसैबाट राष्ट्रियताको चमक पनि निस्के होलान । भारतीय सिमानासम्म पनि बिजुलीझैं राष्ट्रियता झिर्लिक झिर्लिक गरे होला, आखिर राष्ट्रियताको प्रकाश अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा भाले नेतासित विचरण गर्न मन पार्छ । उनीहरू मुटुदेखि नै चम्के भने राष्ट्रियताको छनक पाइन्छ । दौरा, सुरुवाल, कोटलाई सुटबुटमा रूपान्तरण गरे भने उनीहरूको कोटमा गुराँसका फूलहरू बेसरी सुहाउँछन्, भाले नेताका सपनाहरू नेपाली अनुहारमा हाँस्छन् । नेपालको सपना सुकुमार माधव हुन्छन् । आखिर माधवहरू नभए प्रचण्ड-पथ सुनसान हुँदैन र- यसमै वैद्य-पथले लोकतान्त्रिक परेड खेलेर सम्मान प्रकट गर्न बिर्सने छैन । आखिर प्रचण्ड-पथका असली ज्यामी त वैद्यहरू नै त हुन् । कुरा बुझन अब फेरि जंगल जानुपर्ने छैन । जंगलमा लोकतान्त्रिक आरती गाउन राइफल र बन्दुकहरूले एम्बुस थाप्न तयार हुने छैनन् किनभने शान्तिका असली जुंगा दाहि्र उमि्रसके, यही खुशीमा त प्रचण्ड बाबु अमेरिकामा नाच्दै हुनुहुन्छ । अब उनको अगाडि दाम्रे बहादुर प्रचण्ड झाम्रेमा नाच्ने समय पनि छैन । वैद्य जतिसुकै निरोगी भए पनि नाच्ने तागत उनले पाउने छैनन् । अहिले वैद्यहरूलाई नचाउने भिटामिनको खडेरी नै परेको छ किनभने लोकतान्त्रिक सदनमा कम्युनिष्ट मौसम फसेको छ, अहिले यही नै जनताको खुशी हो रे । खुशी टिकाउन पूँजीवादी कोटमा कम्युनिष्टको अत्तर छर्किराख्नु पर्छ रे, सिआईए हो कि होटलका पिइआइए हुन् उनीहरूको खाँटी छलफलको निचोड यही हो रे ।

हिजै यौटा लेखनदास दार्शनिकले भने- प्रचण्डज्यूलाई डिवी पर्‍यो रे, उनी त उतै बस्ने भए । नेपाल टुहुरो हुने भयो । मदन भण्डारी त्रिशुलीबाट ब्यूँतेर सदनमा आउने भए । उनी आए बहुदलीय जनवादले वैद्यको औषधि गर्ने रे । सदनबाट कम्युनिज्मको सुगन्ध पाए वैद्यको होश खुल्ने रे । वैद्य पनि कुर्सीगले कोमामा छन् रे । कोमाबाट ब्यूँताएर मदन भण्डारीको इच्छा पूरा गर्ने रे नत्र भने फेरि पनि हजारौं मदन भण्डारीहरू त्रिशुलीमा भण्डारण हुने मौसम आउँछ रे । उनका यी कुराले मैले पनि जिउँदै सिल्टिमुर खाएझैं अनुभव भो ।

म यसरी सोचिरहेकै थिएँ- मेरो दृष्टि अगाडिका माक्र्स मुस्कुराए अनि मेरो कानमा सुटुक्क भने- हेर बाबु वासिङटन डिसीबाट मेरा छाउरा आए ।

मैले आत्तिएर र खुशीले मात्तिएर सोधें-के कोसेली ल्याए -कम्युनिज्मको डलरे मौसम म झनै आत्तिएँ अनि भनें-यति धेरै मौसम घन्काउने कसरी होला – उनले हाँसी-हाँसी सम्झाए- कत्ति फिक्री गर्नु पर्दैन, उनै सोझा ज्यामी वैद्यहरूले सदनमा थन्क्याउनेछन् अब ढुक्क भएर सबैले संविधानको फल चाखे हुन्छ, गजबले शान्ति मिल्छ । ज्यामी वैद्यहरूको हालत खराब भए के होला नि- ज्याला हराएका ज्यामी वैद्यहरूलाई पनि यतै सदनको रोष्ट्रम घेेर्ने अथवा सदनमा धर्ना बस्ने ठाउँ पनि होला । धर्ना अथवा रोष्ट्रम घेरेर के हुन्छ र -आˆनो कोठामा तपाइर्ँले मेरो फोटा टाँसेर चित्त बुझाएझैं हुन्छ, अब त बुझनु भो- उनको शालीन तर क्रोधित अनुहार हेर्दै मलिन भएर म चुप भएँ तर म भित्रबाट यौटा दरिलो माक्र्सजस्तै मान्छेले मलाई सम्झाउँदै भने- कम्युनिज्मको महामारीमा प्रचण्ड पर्ने छैनन बरु जिउँदो कम्युनिष्ट भएर भोलि आउनेछन् ।

मैले खुशी हुँदै सोधें- केमा-उही वासिङटन डिसीको हवाईजहाजमा बल्ल कुरा बुझें, कम्युनिष्ट राम्रै गरी व्याएछन् । सत्ताको ताउलोमा दूध तताएर भोका नेपालीलाई एनजिओहरूको बटुकामा व्याउती खान दिनेछन्, नेपालीहरू हिमालझैं गोरा खाइलाग्दा हुनेछन् । प्रचण्डबाबुले पनि त त्यसैका लागि अमेरिकामा धम्मरधुस गरिरहनुभएको छ, फेरि तपाईंहरूले धम्मर धुस हातमा फुस नसम्झनु होला नि । यो कम्युनिष्ट ल्याएको मौसममा प्रचण्ड बाबुले गिरिजा बाबुलाई आˆनो हिमाल बनाएका छन् । डलरले तिनै हिमाललाई सिंगारे नेपालमा बिहानी नछाउला कसले भन्ला-

गजल

हाम्रो देशमा राज गर्ने नेता दक्ष खोजौंअब

मातृभूमि बिकासको मूल लक्ष्य खोजौंअब

जुनैनेता आए पनि निमुखा त मरेकै छन्

गरिबलाई न्यायदिने राम्रो पक्ष खोजौंअब

अाध्यारोमा ज्योति छर्छन् देशभक्त कोही भए

बैरीहरू आाखा लाउलान देशरक्ष खोजौंअब

सिटकै लागी मरिहत्ते किन गर्छन् नेताहरू ?

घुम्नेकुर्सी लुकाउने कालो कक्ष खोजौंअब

- मनोज काˆले ‘मनसुन’

युद्धकालको संग्रामी यात्रा-थवाङदेखि सिन्धुलीसम्म

सीता विक ँसम्झना’

बषर्ायामको समय थियो । आकाशबाट सिमसिम पानी परिराखेको थियो । डाँडा पाखाहरूलाई कुइरोले घुम्टो ओढाएको थियो । हामी जनयुद्धको आधारइलाकाबाट सैन्यशक्ति केन्दि्रकरणका लागि पूर्वी भूगोलमा जाने खबर सुनेका थियौँ तर कुन कम्पनी र कुन प्लाटून जाने भन्ने कुरा निश्चित भइसकेको थिएन । हामी थियौँ- घर्तीगाउँको तुसारपानीमा । एकदिन साँझ कमाण्डरले बैठकमा बोलाउनुभयो र हाम्रो कम्पनी पूर्वी कमाण्डमा जाने जानकारी गराउनुभयो । कमाण्डरले तत्काल प्लाटून सह-कमाण्डरको कमाण्डमा हिडिहाल्नुपर्ने बताउनुभयो । पूर्व जाने भन्ने खबरले कता-कता हामीलाई असजिलो र नरमाइलोको अनुभूति भइराखेको थियो । कम्पनीका साथीहरूसँग छुट्टनिुपर्ने कुराले झन् पीडाबोध गराइराखेको थियो । तर, हामी क्रान्तिकारीहरू त्यसमा पनि जनमुक्ति सेना । पार्टीको योजनालाई कार्यान्वयन गर्न दृढताका साथ हामी अघि बढ्नैपर्ने हुन्थ्यो । हामीले आफूलाई मानसिक रूपले तयार पार्‍यौँ र अन्य साथीहरूलाई पनि बिहानसम्म आफ्नो सरसामान तयार पार्न आग्रह गर्‍यौँ । अर्को दिन बिहानको सिरेटोसँगै सिठीको सुई सुई आवाजमा चौरमा हाम्रो रोलकालमा भयो । कम्पनी कमिसार विवेक र कमान्डर पावेलले रोलकालमा अहिले आन्दोलनको आवश्यकताले पूर्वी कमाण्डमा जाने निर्णय भएको बताउनुभयो । ‘पश्चिमको डिफेन्स र युद्ध सामग्री पुर्‍याउनुपर्नेछ त्यसकारण यस यात्रालाई अवसरको रूपमा लिनुहुनेछ । किनकि हामी हाम्रा महान गुरुहरूले भनेझैँ क्रान्तिका पेचकिला हौँ जहाँ ठोके पनि फिट हुनुपर्छ । तपाईहरूसँग कम्पनी सह-कमाण्डर संघर्ष जानु हुनेछ । हामी १ महिनापछि मात्र आधार क्षेत्रमा फर्किनेछौँ ।’ यति भनेर उहाँले आफ्नो रोलकाल टुङ्ग्याउनुभयो । त्यो दिन हामी सबै साथीहरूसँग भेटघाट र बिदावारी भयौँ । भोलिपल्ट बिहानै हिड्ने सुरसार कस्यौँ ।

यात्रा शुरु हुने भयो । साथीहरू लाइनमा उभिएर हात मिलाउन थाल्नुभयो । बिदाईको क्षण अलि नमिठो र अस्वाभाविक बनिरहेको थियो । साथीहरूका आँखा रसाइरहेका थिए, त्यतिबेला हाम्रा आँखाहरू पनि ओभाना रहन सकेनन् । साथीहरूसँग दरिला हात मिलाउँदै हामी पूर्वी नेपालको लम्बे यात्रामा अघि बढ्यौँ । डाँडाले ओझेल नपार्दासम्म साथीहरूसँग बिछोड हुँदाका हातहरू हल्लिराखे र मुठ्ठीहरू माथि उचालिराखे । साँझको झिसमिसे अँध्यारोमा हामी थवाङ पुग्यौँ । कमाण्डरहरू बटालियन कार्यालयमा जानुभयो । हामी थवाङ स्कूल वरपरका घरहरूमा बस्यौँ । मेस चलेको थियो, खाना खायाँै । भोलिपल्ट बिहान बटालियन कार्यालयले विदाई गर्ने कार्यक्रम राख्यो । बिहानै स्कूल प्राङ्गणमा आयोजना गरिएको बिदाई कार्यक्रममा सहभागी भयौँ । बटालियन कमाण्डर राजेश र कमिसार सुनिलले हातमा अविर र माला बोकेर भावमय मुद्रामा पंक्तिबद्ध जनसेनाको हाम्रो प्लाटूनलाई एक अविभावकले झैँ न्यानो स्नेहका साथ रातो टिका र माला लगाई दिनुभयो । क्रमैसँग त्यो पंक्तिमा मेरो पालो पनि आयो । रातो अविरको टिका र माला पहिराउँदा कमरेडहरूले दिएको जिम्मेवारी पूरा गर्न सकिएला या नसकिएला भन्ने चिन्ताले कताकता मलाई भावुक बनाइरहेको थियो । टिका लगाइदिएपछि कमिसार कमरेडले बिदाई मन्तव्य शुरु गर्नुभयो । ‘कमरेडहरू तपाईहरू आधार क्षेत्रबाट श्वेत क्षेत्रमा जाँदै हुनुहुन्छ, तपाईहरूको कोटामा बलिदानी परेछ भने पनि पछाडि हट्नु हुने छैन । आजको यो हाम्रो भेट अन्तिम पनि हुन सक्छ । तपाई हामी युद्धको यात्रामा छौँ र हामी जहाँ जतिबेला जे पनि हुन सक्छौँ । ती सबै कुराको सामना गर्नुपर्छ, हाम्रो स्वार्थ भनेको एउटै छ, यो पुरानो समाज बदल्नु छ । यो अभियानमा हामी कहिल्यै पछि हट्ने छैनौँ ।’ कमिसार सुनिलले यी कुराहरू राख्दै गर्दा हामी सबै गम्भीर भएर सुनेका थियौँ । त्यत्तिकैमा कमाण्डरको बोल्ने पालो आयो । उहाँले पनि तपाईहरू सेना हो, सेनाको जिम्मेवारी कमाण्डरदेखि सदस्यसम्मले पूरा गर्नु हुनेछ भन्दै त्यही विश्वासका साथ पूर्वी मोर्चामा पठाउन लागेको बताउनु भयो । कमाण्डरको निर्देशन मन्तव्यसम्म आउँदा हामी मानसिक र शारीरिकरूपले तयार भइसकेका थियौँ ।

बिदाई कार्यक्रमको समापनपछि खाना खायौँ र आ-आफ्ना झोला र सामानहरू बोकेर बाहिर निस्क्यौ । थवाङका जनता पंक्तिबद्ध भएर हात-हातमा कोसली लिई उभिराख्नुभएको थियो । जनताबाट कोसेली लिदै हाम्रो पंक्तिबद्ध फर्मेशनको लाम अघि बढ्यो । त्यो पंक्तिमा महिला प्लाटूनका साथीहरू र कमाण्डर नविनाले पनि दरिला हात मिलाएर हामीलाई बिदाई गर्नुभएको थियो । आँखाको दृष्टि पुग्दासम्म हामीले साथीहरूलाई हेर्दै हातहरू हल्लाइराख्यौँ क्षितिजपारि नपुग्दासम्म ।

युद्धसंग्रामको बीचमा पार्टीको योजनालाई पूरा गर्न हामीले तय गरेको पूर्वी नेपालको यात्रा कम जोखिम र चुनौतीपूर्ण भने थिएन । हामी थवाङबाट बिदाई भई उवा पुगी बास बस्यौँ । कता-कता मन नरमाइलो भइराखेको थियो । हाम्रो इच्छाभन्दा आवश्यकता नै प्रमुख हुन्छ भन्ने कुरालाई हृदयङ्गम गर्दै हामी अघि बढ्यांैँ । उवाबाट गाम हुँदै प्यूठान स्याउलीवाङ पुग्यौँ । बर्खाको झरी, जुकाको टोकाई हाम्रो लामो यात्रा कठिनाई बन्दै गइरहेको थियो । जङ्गलको बाटो हिड्दा रुखमा बस्ने जुकाहरू हाम्रा शरीरमा खस्ने गर्थे । टाउकादेखि शरीरको जुन भागमा पनि टोक्न सक्ने जुकासँग संघर्ष गर्दै अघि बढिराख्यौँ- शरीरभरि रगतका धारा र घाउ बनाउँदै । हतियार र गोलीको भारी, बषर्ाको झरि साह्रै दुःखदायी यात्रालाई सामूहिकरूपले पार गर्दै अघि बढ्दै रहृयौँ ।

पहाडको चुचुराबाट प्यूठानदेखि अर्घाखााची जिल्ला २ दिनमा पार गरियो । एउटा जिल्लादेखि अर्को जिल्ला प्रवेश गर्दा हामीलाई लिन नयाँ साथी आउनुहुन्थ्यो । केही सामान बोक्न पनि जिल्लाका मिलिसिया साथीहरूले सहयोग गर्नुहुन्थ्यो । धादिङ, पर्वत र चितवन हुँदै हामी मकवानपुर पुग्यौँ । त्यहाँसम्म पुग्दा खुट्टाहरू पाकेर हामी हिड्नै नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेका थियौँ । हिड्दा बाटोमा दर्जनौँ खोला तर्नुपर्ने अनि चिसो कपडासँग रातभरि हिड्दा बिरामी परियो । बाटोमै २ दिनसम्म आराम गर्नुपर्ने अवस्था आयो । उता निश्चित सम्पर्कमा समयमै पुग्नुपर्ने निर्देशन थियो । सायद यो यात्रा जीवनको कठिन र अविस्मरणीय बनेर रहेको छ ।

मकवानपुर पुगेपछि जहाँ हामी बस्ने हो, त्यहाँ स्थानीय सम्झना भन्ने कमरेड हुनुहुँदो रहेछ । उहाँले एउटा गाउँ नाम थाहा भएन जहाँ माझीहरूको बस्ती थियो त्यही लगेर राख्नुभयो । हामी रातभरि हिडेर लखतरान परेका कारण नास्ता खाएर मात्र सुतेका थियौँ । हाम्रो त्यो विजोगको स्थिति त्यसमा पनि महिलाहरूको अवस्था देख्दा साह्रै मन दुखेछ क्यार घरबेटी बुढी आमालाई । हामी टिममा ३ जना मात्र महिला थियौँ । सुश्मा, दिपा र म । रातभरि जुत्ता लगाएर हिडेको पानीमा बालुवा पसेर रगडिएका खुट्टाका छाला खुल्सेको देखेपछि दया लाग्यो होला घरबेटी आमाले हामी निदाएको बेलामा हलेदो र तेल पिसेर लगाई दिनुभएछ । हामीलाई ती आमाको मायाले निकै भावुक बनायो र सद्भाव पनि जागेर आयो । राम्रो काममा लागेपछि जहाँ पनि माया र स्नेह पाइँदो रहेछ भन्ने अनुभूति हामीलाई भयो । आफ्नो जन्म दिने आमाबुबालाई घरमा छाडेर वर्गीय आन्दोलनमा सरिक भएपछि सबै चीजहरू वर्गीयतामा रूपान्तरित हुँदा रहेछन्् । माया र स्नेहको दायरा पनि त्यही अनुसार फराकिलो बन्दो रहेछ । नाताहरू पनि आफै उत्पन्न हुँदा रहेछन्् । मकवानपुरमा हामी बास बसेको घरकी आमाले हामीलाई स्नेहभावमा भन्नुभयो- ‘नानी, बाबु हो Û तिमीहरू त टाढैबाट आयौ, साह्रै दुःख भयो होला है, अझ टाढा पुग्ने अरे .. जनताको लागि साह्रै दुःख पायौ है ।’ देशमा शान्ति कहिले हुने हो भन्दै ती आमाले लामो सास फेर्दै कुरा गरिरहँदा हामी पनि एकछिन् गम्भीर भयौँ । खेती गरेपछि एकदिन अवश्यै फल्छ नि भनेर आमालाई आशावादी बनाउनुभयो । हामीलाई जुन शारीरिक पीडा थियो, हामीप्रति आमाकोे विश्वासले पीडालाई शक्तिमा बदलेको अनुभव हुन्थ्यो ।

पीडा र कष्ट त असीमित नै भए तर हामी जुन-जुन जिल्ला हुँदै गयौँ सम्बन्धित जिल्लाका साथीहरूले मायाका साथ सहयोग गर्नुहुन्थ्यो । एउटा जिल्लाले बिदाई गथ्र्यो, अर्काे जिल्लाले स्वागत । जनताको सामिप्यतामा जोडिदै हामीलाई यात्रा अघि बढाउन सरलता थपिदै गयो । पश्चिम आधारक्षेत्रका सेना पूर्वतिर जाँदैछन्् भन्ने कुरा दुश्मन कहाँ पुगिसकेको अवस्थामा सजिला बाटाहरू खुल्न गएकाले एक दिनमा पुग्ने ठाउँमा दुई दिन लगाउँदै हिड्यौँ । केही रातहरू जङ्गलमै बिते तर हामीले हरेश खाएनाँै । दुई दिनको आरामपछि मकवानपुर जिल्लाका साथीहरूले हामीलाई बिदाई गर्नुभयो ।

सिन्धुलीमा सैन्यशक्ति केन्दि्रत भएर हाम्रो पखाईमा बसेको रहेछ । मकवानपुरमा सेनाकै साथी हामीलाई लिन आउनुभएको थियो । उहाँसँग शक्ति केन्दि्रकरण भएको ठाउँतिर हामी लाग्यौँ । तर, मनमा भने धेरै कौतुहल र जिज्ञासा खेल्न थाल्छन्् । पूर्वका साथीहरूसँग कसरी घुलमिल हुने ? सहकार्य कसरी गर्ने ? यस्तै-यस्तै कुरा खेलाउँदै हामी निश्चित गन्तव्यतिर पुग्यौँ । हामीलाई स्वागत गर्न पङ्क्तिबद्ध भएर लाईनमा सैन्य टिम लागेको थियो । म भन्दा अगाडि ३-४ जना साथीहरू पास हुनुभयो । मेरो पालो आयो एकजना हेर्दा कमान्डरजस्तै मानिने कमरेड शुरुमा हुनुहुन्यो । हात मिलाउँदै उहाँले मेरो नाम रसिक हो भन्नुभयो । मचाँहि चालै गरेन । अर्को कमरेडले पनि आफ्नो नाम बताएर हात मिलाउनुभयो । उहाँहरूको त्यहीको विशेषता रहेछ, शुरुमै परिचय दिने तर हामीलाई कुरा बुझ्नै अप्ठयारो भएको थियो । नाम सोधेपछि मात्र नाम भन्ने गरेका हामीलाई अप्ठ्यारो अनुभव भयो तर परिचय मागेकै होला भनेर पछि मैले पनि आफ्नो नाम सम्झना भनेर परिचय दिन थाले । त्यहाँतिर शुरुमै परिचय गर्ने तरिकाले हामीलाई छिट्टै घुलमेल हुनमा सहजता पैदा गराएको थियो । त्यसपछि हामी पनि नयाँ कमरेडहरूसँगको भेटको शुरुमै परिचय गर्न थाल्यौंँ । जहाँ हामीलाई पुग्ने सम्पर्क पार्टीले दिएको थियो थवाङबाट त्यहाँ हामी ३४ दिनमा पुगेका थियौँ । र, पार्टीको निर्देशनअनुसार कामकाजमा लागेका थियौँ ।

आमा रामकुमारीसगका ती क्षणहरू 

रमानन्द यादव

आमा रामकुमारीसाग भेट हुनुभन्दा पहिले म कमरेड रामवृक्षको नामसाग परिचित थिएा । उहाको हत्या ०५१ सालमा भएपश्चात् त्यो हत्याको निकै चर्चा परिचर्चा भइरहन्थ्यो र त्यो मेरो लागि पनि एक किसिमको चासोको विषय बनेको थियो । उहााको हत्या गर्ने पापीहरूप्रति जनताले तीव्र घृणा पोखेको देख्थ्ोा । अर्कोतिर शोषित, उत्पीडित जनताहरूको निम्ति उहााले गरेको बलिदानी र सल्काएको क्रान्तिको चिङगारीले हजारौं युवा पीडिहरूलाईर् क्रान्तिको बाटोमा डोर्‍याइरहेको थियो । अनि उनीहरूको दिमागमा क्रान्तिको चेतना भइरहेको थियो । मेरो मनमस्तिष्कमा पनि देश र जनताको निम्ति केही गर्नुपर्छ भन्ने सकारात्मक भावना जागेर आयो । तर त्यसको लागि सही बाटो रोज्नु पनि आवश्यक थियो । फेरि म नेकपा -माआवादी)तिर आकषिर्त भएा र त्यसको कार्यक्रमहरूमा सहभागि हुन थालेा । विस्तारै नेकपा -माओवादी)का साथीहरूबाट प्रभावित भई पार्टीको संगठित सदस्य भएर काम गर्न थालेपछि कमरेड रामवृक्ष यादवको परिवारसाग अझै नजिकबाट परिचित हुने मौका पाएा । तर उहााका कुनै पनि पारिवारिक सदस्यहरूसाग मेरो प्रत्यक्ष भेटघाट थिएन । ०६३ सालतिर पहिलोपटक मेरो भेट आमा रामकुमारी यादवसाग मधेसी राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चाको कार्यालयमा भएको थियो । सामान्य भेटघाटपछि मैले उहाासाग कुराकानी गर्न इच्छा जागेर आएको थियो । उहाले मलाईर् काठामडांैमा बोलाउनु भयो  । केही दिनपछि म र मेरो साथी बिक्रान्तजीसाग उहा बसेको कोठामा पाइला टेक्नुअघि मेरो मनमा निकै कौतुहलता र जिज्ञासाहरू उब्जिरहेको थियो । मैले त्यतिखेर कमरेड रामवृक्ष यादवको बारेमा र उहााको परिवारको बारेमा सुनेको बदिलानीको लाम्बद्ध कहानीहरू सम्भिmरहेको थिएा । तथापि म साह्रै हषिर्त थिएा । किनकि मैले सुन्ने गरेको त्यो कहानीहरूसाग म त्यो दिन वास्ताविक र प्रत्यक्ष परिचित हुन गइरहेको थिएा । उहासागको भेट मेरा लागि अविष्मरणीय क्षण रह्यो । मैले जति उहाको बारेमा सुन्ने गरेको थिएा, त्योभन्दा बढी गहिराइमा  गएर उहालाई बुभ\न पाएा । एक घण्टा जतिको छोटो भेटले नै मलाईर् निकै उहााप्रति प्रभावित बनायो । र, मधेसको महिलाको पनि यस्तो व्यक्तित्व हुन्छ भन्नेतिर सोच्न बाध्य गरायो ।

मधेशको समाज  म पनि त्यही समाजमा हुर्केको हा । मलाईर् राम्ररी थाहा छ, त्यस समाजमा महिलाहरूप्रति हुने भेदभावको बारेमा । अहिले पनि मधेसी समुदायको महिलाहरू बाहिर निस्केर काम गर्नु भनेको एउटा चट्टानसाग सामना गर्नुजस्तै हुन्छ । त्यो मैले अहिले वर्तमान समाजको कुरा गरे । जो परिवर्तनको क्रममा छ । तर आमा रामकुमारी बाहिर निस्केर राजनीति र समाज सेवाको लागि काम गरेको समय अझै जटिल थियो भन्ने कुरामा कुनै शंका हुनै सक्दैन । किनभने त्यतिखेरको समाजमा अझै मधेसी महिलाहरू बढी घुम्टोभित्र नै रहने गर्थे । त्यस समयमा उहााले आप|नो श्रीमानको राजनीतिक यात्रामा सहयोगी मात्र बन्नु भएन, बरु उहालाईर् हर पाइलामा साथ दिएर मुक्तियुद्धको सहयात्री नै बन्नु भयो । ०५१ सालमा क. रामवृक्ष यादवको हत्यापश्चात् उहाको विचारहरूलाईर् विजारोपण गर्नुभयो । र, त्यसबाट हजारौ रक्तबीजहरू ज्न्मनु मात्रै भएन, आप|mना सन्तानहरूलाईर् पनि मुक्तिको बाटो रोज्न शिक्षा दिनुभयो । हामी सुन्ने गरेका छां कि भाषणमा मनिसले संसार जित्ने कुरा गर्छन् । तर, त्यसलाईर् व्यावहारमा उतार्न निकै गाह्रो हुन्छ । आमा रामकुमारी यादवले आप|mन्ाा सन्तानहरूलाईर् मुक्तियुद्धमा लाम्बद्ध बनाई व्यावहारमा नै सिद्ध गरिदिएको छ । क्रान्तिको बाटो देखाउनुमा अवश्य पनि क. रामवृक्ष यादवको योगदानलाईर् नकार्न सकिदैन । तर त्यसलाईर् व्यावहारमा उतार्नको निम्ति आमा रामकुमारी यादवले गरेको योगदानलाईर् हामीले कदर गर्नैपर्दर्छ । श्रीमानको हत्यापश्चात् ०५८ सालमा युद्धमैदानमा नै उहााको एक मात्र छोरा शेखर यादवको पनि हत्या गरियो ।  तर उहााको बलिदानीको कााटा सायद यतिले मात्र भएको थिएन । उहााको परिवारमा एकपछि अर्को घटनाको बज्रपात भई नै रह्यो । ०६१ सालमा उहााको कान्छो ज्वााई डम्बर यादवको पनि क्रूुर शासकद्वारा हत्या गरियो । हामीले भेट्न जाादा आमा रामकुमारीसाग उहााकी कान्छी छोरी सुनिता पनि सागै थिइन् । दाजु शेखरको हत्यापश्चात् उहाा आमासागै बस्दै आउनुभएको थियो । विवाहको एक वर्ष नपुग्दै उहााको श्रीमानको पनि हत्या भएको थियो । उहााहरू दुई आमा छोरी आप|mनो दुःख सुखलाईर् साटासाट गर्दै सागै बस्नु हुन्थ्यो । आमा रामकुमारीसागै म सुनितालाईर् पनि भेट्ने मौका पाएा । त्यसपछि कयांपटक पार्टीको कार्यक्रममा सुनितासाग सामान्य भेटघाट भइरहन्थ्यो । त्यही भेटघाटको क्रममा म सुनितालाईर् मन पराउन थालें र यसबारे मैले कयौं नजिकका साथीहरूसित छलफल पनि गरेा । कयांसाग सकारात्मक र कयौंसाग नकरात्मक कोणबाट पनि छलफल चल्यो । नकारात्मक यस मानेमा थियो  उहाको विवाह भइसकेको थियो । हाम्रोजस्तो संकीर्ण समाजमा विधवा विवाहलाईर् सम्मानको दृष्टिकोणले हेरिदैन । पतिको सम्पूर्ण दोष प्रायःजसो महिलाहरूपथि नै थोपार्ने गर्दछन् । तर यसबारे मैले मेरो एकदम नजिकको साथी विक्राान्तसाग सल्लाह गरे । उहाले मलाईर् सकारात्मक कोणबाट सोच्न सहयोग गर्नुभयो । त्यसपछि ममा एउटा विश्वास जाग्यो यो समाजमा रहेको विकृतिहरूलाईर् हामीजस्तै युवाहरूले परिवर्तन गर्नुपर्छ । मैले सुनितासाग  विवाहको प्रस्ताव राखिदिन पहिले विक्रान्तलाईर् नै आग्रह गरेा । पछि आफैले पनि सुनितासाग कुरा गरेा । केहिदिन पछि हाम्रो विवाह भयो । र, त्यसपछि म पनि आमासागै बस्न थालेा । करिब दुई वर्षसम्म हामीसागै बस्यौं । उहाासाग बसेर मैले उहालाई अझै नजिकबाट बुभ\ने मौका पाएा । उहााले मलाईर् आप|mनो छोरासरह नै माया, ममता दिनुभयो । र, मैले पनि आप|नो तर्फबाट सकेसम्म सहयोग गर्ने कोशिस गरेा ।  दुई सालको अवधिमा हाम्रो सम्बन्ध निकै गहिरो भइसकेको थियो । उहाले हरेक विषयमा हामीसाग छलफल र सल्लाह गर्नु हुन्थ्यो । र, मैले पनि आप|नो जीवनको धेरै विषयमा सल्लाह र सुझाव लिने गर्थेा । तर, यो खुसीको क्षणहरू हामीसाग धेरै दिन रहन सकेन । एउटा दुर्घटना जसले हामीलाईर् आमा रामकुमारीको प्रत्यक्ष माया, ममताबाट सदाको लागि बञ्चित गरायो ।  अहिलेपनि जब म त्यो घटनाहरू सम्झन्छु मुटु कापेर आउाछ । तर हामीसाग त्यो आासु पुछ्नु, मुटुलाईर् दह्रो पार्नु बाहेक अरु कुनै पनि विकल्प छैन ।

राती तीन बजे अचानक जब मैले ठूलो स्वरले पड्केको आवाज सुने, हामी बाहिर निस्केर आयै, ढोकाको चुक्कुल खुलेको अवस्थामा थियो । ओछ्यानमा आमालाईर् नदेख्दा सुनिता ठूलो स्वरले आमा भन्दै करायो, म बाहिरबाट आक्रमण भएको हो कि भन्दै बाहिरको ढोका खोल्न गइरहेको थिएा । त्यसैबेला आमालाईर् जेलिरहेको देखे । म त्यताबाट फर्केर आमाको कोठाबाट कम्मल लिई उहालाईर् छोप्नतिर लागेा । त्यहा दिपक दाइ हातले आगो निभाउने कोशिस गर्दै हुनुहुन्थ्यो । तर ग्यासको आगो भएको कारणले एकछिनमै आगोले जीउभरि ढाकिसेको थियो । क. झक्कु सुवेदीलगायत सबै साथीहरू तल झर्नु भयो र आमालाईर् उपचारका लागि कान्तिपुर हस्पिटल पुर्‍याइयो । प्रथामिक उपचारपछि वीर अस्पताल लगियो । तर त्यहाा पनि स्थिति गम्भीर भएको कारणले थप उपचारका लागि भारतको नया दिल्लीस्थित सफदरगंज अस्पतालमा रिफर गरियो । हाम्रो पार्टी पहलमा राज्यद्वारा एयर एम्बुलेन्समार्फत् दिल्ली लगियो । हामी पनि सागै गयौं । तर अस्पतालमा भर्ना गरेको चारघण्टा नबित्तै उहाको अस्पतालमा नै मृत्यु भयो  । उहालाई बाचाउनका निम्ति चारैतिरबाट अथक प्रयास हुादाहुादै पनि बाचाउन सकेनौं । हामी मर्माहित भया, एकछिन सबैथोक गुमाएजस्तो लाग्यो । हामी एक असल अभिभावकबाट सदाका लागि भौतिकरूपबाट बिछोड भयो । अब हामी उहालाईर् भौतिकरूपले यो संसारमा हिडिरहेको देख्नसक्ने छैनौं । तर उहाका असल विचारहरू साधै हामीसागै हिडिरहेको हुनेछ । त्यो विचारहरूलाईर् आत्मसाथ गर्नु हाम्रो पहिलो कर्तव्य बनेको छ । उहााले आप|नो जीवनभर देखाएको त्याग, तपस्या र बलिदानीको भावना हाम्रो निम्ति मात्र होइन, सम्पूर्ण मुक्ति योद्धाहरूको निम्ति प्रेरणाको स्रोत बन्ने छ । अन्तमा उहााको सिंगो जीवनलाईर् मैले साहस, धैर्यता र सहनशिलताको प्रेरणादायी जीवनको रूपमा अनुशरण गरेको छु, गरिरहनु नै आफ्नो दायित्व ठानेको छु ।

-लेखक  सहिदद्वय रामवृक्ष-रामकुमारी यादवको कान्छो ज्वाई हुनुहुन्छ ।

प्रवासी बाबुको पत्र

प्यारो छोरा अभियान तथा छोरी सफलता

प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण भएकोमा हार्दिक बधाई  यतिबेला उच्च शिक्षा पढ्ने कुरामा तिमीहरूको मन रुमल्लिरहेको छ । के पढ्ने र कहाा पढ्ने भन्ने कलेज र विषयको छनौटले हैरान पारेको छ । विदेश गएर पढ्ने तिम्रो इच्छा पनि मैले बुझेको छु । फेरि तिम्रा प्लस टु गरेका दाजुदिदीहरूले त दैनिक रूपमा विदेशी कलेजका ‘वेबसफिर्ङ गर्ने गरेको मलाईर् थाहा छ । तिमीजस्तै अरु साथीहरूलाईर् पनि आˆनो भविष्यका लागि गरिने निर्णयमा सहयोगी होला कि भन्ने विचारले सार्वजनिक रूपमै यो पत्र लेख्दै छु । मलाईर् थाहा छ, तिमीहरूले राम्रो अंक ल्याएका छौा । विज्ञान विषय रोजेर डाक्टर वा इन्जिनियर पढ्ने तिमीहरूको सपना छ । हामी धेरैजसो अभिभावकको सोच पनि त्यही हो तर तिमीहरू दैनिक ५-६ घण्टा कसैको करकाप बेगरै कलेजका समयबाहेक मेहनत गर्न सक्छौ भने त्यो विषय तिमीहरूलाईर् उपयोगी छ । नत्र दुई वर्षपछि फेरि अर्को विषय छान्ने हैरानी हुन्ासक्छ । तिमीहरूलाईर् पढाउन सक्छन् कि सक्दैनन् तिम्रा अभिभावकले त्यो पनि विचार गर । चीन बङ्गलादेश आदि देशमा गएर डाक्टर बन्ने तिमीहरूको इच्छा हो भने फेरि एकपटक सोच, त्यहा पढेर नेपालमा इन्ट्रान्सिप परीक्षामा सफलता नपाउनेहरूको पीडा बेग्लै छ । ए लेभलमा पनि उत्तिकै लगनशील हुनु आवश्यक छ । लगनशीलतामा विश्वास छ भने कम्मर कस । लक्ष्यमा पुगिन्न कि भन्ने आफैालाईर् शंका छ भने अहिले नै त्यो विषय त्यागिदेऊ । अर्को रोजाइमा व्यवस्थापन विषय हुनसक्छ । आजको युग व्यावसायिक युग पनि हो । व्यवस्थापनमा प्लस टु सिध्याउनेबित्तिकै तिमीहरूसाग मुख्य तीनवटा बाटा खुल्ला हुनेछन् । उत्कृष्ट भयौ भने चार्टर एकाउन्टेन्ट पढ्न सक्छौा । राम्रै गर्‍यौ भने आइटी -बिआइटी, एमआइटी) हुनसक्छ । अबको दस वर्षपछि आइटी पहिलो उद्योग हुने अनुमान जानकारहरूको छ । बीबीए तेस्रो रोजाइ हुन सक्छ, जहा बैकिङलगायतका छनौटले तिमीहरूको मूल्य बढाउन मद्दत गर्छ एमबीए वा एमबीएस पनि राम्रै छनौट हो । त्यसका अतिरिक्त कृषि, कम्प्युटर हार्डवेयर तथा फेसन डिजाइनिङ आदि प्राविधिक शिक्षाले तिमीहरूलाईर् आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग पुर्‍याउाछ । यी विषय रोज्यौ भने पनि तिमीहरू स्वावलम्बी बन्ने कुरामा कुनै शंका छैन । अरु कुनै विषय अध्ययन गर्ने इच्छा भए अभिभावकसाग खुलस्त भन । छोरी सफलताका लागि नर्सिङजस्ता विषय अहिले निकै उपयोगी छन् । घरपरिवारलाईर् सहयोग त छादैछ यो सेवामूलक पेसा पनि हो । क्षमताले ल्याएसम्म चाहना पूरा गर्न सबैको इच्छा हुन्छ । शैक्षिक बजारमा अहिले अरु नयाा जीवनोपयोगी विषय भए विचार गर, तर भविष्यको लक्ष्य अहिल्यै निर्धारण गर्न श्रेयष्कर हुन्छ । अहिले विश्वलाईर् आर्थिक मन्दीले सताएको छ । बेलायत, अस्ट्रेलियाजस्ता मुलुकले काम र पढाइलाईर् सागै लाने विद्यार्थीहरूलाईर् प्रतिबन्ध लगाउादै आएको अवस्था छ । त्यसैले विदेशमा गएर जागिर र पढाइलाईर् सागै लाने तिमीहरूको धोको पूरा हुन गाह्रो छ । त्यहाका कलेजहरू धेरै महागा पनि छन् । तिमीहरूले खोज्यौ भने नेपालमै पनि त्यस्ता धेरै उत्कृष्ट कलेज पाउाछौ । जागिर खानु वा गि्रनकार्डको सपना देख्नु पनि बेकार छ । दोस्रो दर्जाको नागरिक भएर बााच्नुको पीडा र त्यहााभित्रका अभाव एवं दासता तिमीहरूले अहिले आाकलन गर्न सक्दैनौ । तिमीहरूभन्दा अघिल्लो पुस्ता त बिदेसियो नै । तिमीहरूचाहिा आˆनो देशकै भएर बाच्न सिक । तिमीहरूले पनि छोडेर हिाड्यौ भने अन्यत्रका मानिसहरू आएर तिम्रो देशमा रैथाने भएर बस्नेछन् । फर्केर आउन इच्छा लागेको दिन आˆनै देशमा तिमीहरूले दोस्रो दर्जा पाउनेछौ । परिवारबाट त्यागिएर बस्नुपर्दाका कटु अनुभव तिमीहरू कसैले पनि भोग्नु नपरोस् । म तिमीअरुलाईर् दक्षिण अपि|mकाका स्वतन्त्रता सेनानी नेल्सन मण्डेलाको अति नै जीवनोपयोगी भनाई सुनाउाछु ‘जब देशमा बस्नै नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ, ऊ बिदेसिन्छ । किनभने राज्यले उसलाईर् कानुनतः भगौडा बनाइदिएको हुन्छ ।’ हामी भगौडा भएका छौ । देशको अस्थिरता र स्वार्थी नेतृत्वले हामीलाईर् भगौडा बनाइदियो । हाम्रो देशका सबै क्षेत्रमा पौरखी हातको खााचो छ । देशका युवा तथा प्रतिभा पलायनको यो अपूरणीय क्षतिको घडीमा तिमीहरूले पनि अर्को अंक नथप । कुनै दिन हाम्री प्यारी मातृभूमिले पनि एउटा निःस्वार्थ नेता जन्माउलिन् । तिमीहरूको प्रतिभाको कदर होला । अन्यौलताकै बीचमा पनि तिमीहरूले आशावादी हुन सिक्नुपर्छ हामी प्रवासिएका बाबु आमाको चाहना पनि विदेशीको गुलाम नबनी आफैा मालिक बन भन्ने नै हो । एसएलसीमा अनुत्तीर्ण हुनेले पनि निराश हुनु हुादैन । अब्राहम लिंकनको असफतापछिको सफलता हेर त ? उनी घरबाट निकालिए, जागिर गुमाए, आठ पटक चुनाव हारे, सम्पूर्ण शरीर नचलेर ६ महिना अस्पताल भर्ना भए । आमाको र बिहे गर्न लागेकी पे्रमिकाको मृत्यु भयो । जीवनका १७ वटा ठूल्ठूला असफतामा पनि उनी कहिल्यै निराश भएनन् । अन्ततः १८६० मा अमेरिकाको १६ औा राष्ट्रपति बनेरै छाडे । तिमीहरूको एक दुईवटा असफलतामा निराश हुनुपर्न नै के छ र ? तिमीसाग सिङ्गो जिन्दगी छ । परीक्षामा अनुत्तीर्ण हुनु जिन्दगीको असफलता पनि त होइन नि Û बरु अर्को पटकको सफलताका लागि मार्गदर्श हो । थोरै अंक प्राप्त गर्नेहरूका लागि यो थप परिश्रम गर्ने अवसर हो । थाहा छ ? बोर्डका आएकाहरूले पनि उच्च शिक्षामा असफतता पाएका प्रशस्त उदाहरण छन् । यही मौका पारेर म तिमीहरूलाईर् तिमीहरूकै उमेर र अवस्थाका विषयमा केही कुरा गर्छ Û अहिले तिमीहरूको चुल्बुले उमेर छ । यो तीव्र शारीरिक एवं  मानसिक विकासको उमेर पनि हो । कुनै निर्णयय गर्नअघि दुईपल्ट सोच । गलत संगत र अम्मलबाट टाढै बस । तिम्रा अग्रजहरूले लागूऔषध, चुरोट खैनीको बानी पारेर हेरिसकेका छन् । कतिले अनाहकमा ध्यान गुमाए । कति पछुतोमा छन् । पाश्चात्य शैलीको नक्कल गर्नेमा क्षणिक आनन्द छ । अन्ततोगत्वा त्यसले ग्लानी जन्माउाछ । थाहा पाइराख, आफूलाईर् जति नै आधुनिक र हिप्पी मान्नेहरूले पनि सरल र स्वभाविक व्यवहारकालाईर् नै रुचाउाछन् । सडक, भीड र अपहरणजस्ता दुर्घटनाहरूसाग सधैा सजग रहनुपर्ने दुर्नियति तिनीहरूमा छ । तिमीहरूले धोक्रे बोलीसागै आमाबाबुको भनाइमा अटेर गर्न थालिसकेका छौ रे । विचार गर, एकपटक गुमाइसकेपछि ती आफन्त कहिल्यै फर्किने छैनन् । उनीहरूले तिमीहरूलाईर् जति कसैलाईर् पनि माया गरेका छैनन् । तिमीहरूको स्तरलाईर् आाकलन गर, उच्च सोचाइ राख, लक्ष्य भेट्न गाह्रो छैन । सफलताले आफैा तिमीहरूलाईर् पत्याउनेछ । ‘स्मार्टबन तर ओभर स्मार्ट होइन’ भन्ने अंग्रेजी उक्तिलाईर् मनन गर। कसैको पछौटे हुनुभन्दा आफैा अगाडि बढ्ने प्रयास गर । निर्णयय क्षमताको विकास गर। आफूलाईर् योग्य बनाऊ, अरु तिम्रो पछाडि लाग्नेछन् । यो समयमा धेरै नसोच। बढी सुतेर समय नफाल । विद्युतीय मनोरञ्जनको दास नबन । असम्भव सपना नदेख । जति धेरै सिक्यौ उति नै तिमीहरू सफल हुन्छौ । जागिर खोज्नेभन्दा पनि व्यावसायिक धारणाको विकास गर, यसो भए तिमी आफैा आˆनो मालिक बन्नेछौ ।

अन्त्यमा, हाम्रो देशका विद्यालय र विश्वविद्यालयमा शान्तिपूर्ण अध्ययन गर्न पाउने वातावरण छाओस् । वाषिर्करूपमा आˆना छोराछोरीलाईर् तनावमुक्त वातावरणमा उच्च शिक्षा दिलाउन बिदेसिने अर्बौं रूपैयााको संरक्षणमा सम्बन्धित पक्षको ध्यान पुगोस् भन्ने कामनासहित यो वर्षको प्रवेशिका परीक्षामा सफल तिमीहरूका सम्पूर्ण साथीहरूलाईर् हार्दिक बधाई तथा शुभकामना ।

तिमीलाईर् माया गर्ने बाबु जेपी सापकोटा अबुधावी, युएई

प्यारो लाग्छ

                               वनिता शर्मा, तीन थाना- ६ काठमाडौ

तिमीजस्तै लाग्छ राती सिरानी यो प्यारो लाग्छ

जति टाढा माया गाढा बिरानी यो प्यारो लाग्छ

बल्झिन्छ घाऊ केभयो त सम्झिन्छु म मुहार तिम्रो

मुटु भित्र चोटैचोटको निशानी यो प्यारो लाग्छ

नयाँ जीवन जिउँछु मत निशाको त्यो प्रहर संगै

थाहाछैन कैलेदेखी बिहानी यो प्यारो लाग्छ

मृगतृष्णा भयो माया आशैआशमा दौडीरहें

जति थाक्यो उती चाह हैरानी यो प्यारो लाग्छ

भत्काएर बगीरह्यौ किनार न हुँ हेरिरहेँ

जति मेट्छ्यौ उती प्रष्ट कहानि यो प्यारो लाग्छ

आषाड पन्द्र , मेरो संझनाको ताजा इतिहास                                                              

                          एमपी शर्मा -पारशमणी

आरम्भ

क्रान्ति र परिर्वतनको चाहाना यूग चेतनाको सवाल हो । जीवन र जगतका थोत्रा रितहरू वदलेर स्वतन्त्रता स्वाभिमान र स्वशासन्ाले भरीपूर्ण नया संसार निर्माण गर्नु नै क्रान्तिको कार्य हो । पुरानो स्वत्व संस्कार शैली र पक्षपात युक्त समाजलाई बदलेर नया ससांर निर्माण गर्न महान जनयुद्धमा दशहजार भन्दा बढी नेपाली आमाका सर्बत्तम छोराछोरीले उच्च बलिदान गरे । बर्ग प्रेमको प्रगाड आलिङगनमा बर्गशत्रु र मित्र, आफन्त र पराईलाई छट्याउदै आफ्नो जीबनको आहुति गरे । इतिहासका सुखद र दुखद पाटा र पक्षहरू केलाउदा गर्ब र चिन्ताका पक्षहरू पनि त्यतिकेै देखा पर्ने गर्दछन् । नेपालको २३८ वर्षे राजतन्त्र, अर्ध-सामन्ती तथा अर्ध-औपनिवेशिक सत्ता विरुद्ध समग्र आन्दोलनमा हुदै आएको त्याग,समर्पण र बलिदान दश वर्षको जनयुद्धमा संश्लेषण भइरहेकोेछ । इतिहासका महानतम् सिर्जना र उपलब्धीका धरोहरहरू त्याग र बलिदानको भव्यतम् जगमा खडा भएकोछ । आज मुलुकको इतिहासमा रक्तिम पानाका रूपमा मुक्तिकामी जनता,जनमुक्ति सेना तथा कार्यकर्ताको पसिना,जेल-हिरासतका अकथनीय यातना र पीडा अनि शहीदहरूको रगतले लेखिएकोछ । महान् शहीदहरूको सपना साकार पार्न जनता र कार्यकर्ताको पसिना, शहीदहरूको रगत र शहीद परिवारहरूको आशुको पोखरीमा सर्वहारा वर्गको अग्रदस्ता एकिकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी -माओवादी)रक्तकमलका रूपमा फक्रिरहेकोछ । समग्र शहीद परिवार र श्रमिक जनताका लागि यी उपलब्धीहरू महान् छन् र गर्व गर्न लायक छन् । बुबा-आमा, दाजु-भाइ, दिदी-बहिनी, छोरा-छोरी र जीवनसाथीको बलिदान प्रज्ज्वलित तथा मूर्तिकृत नेपालको स्वणर्ीम विहानी बनेर अगाडि बढ्नु पर्ने हो । तर आशंका अबिश्वास र अन्यौलतामा रहेकोछ । मुलुकको समुन्नति र मानव जातिको मुक्तिलाई नै जीवनको मूल्य र आदर्श बनाएर भौतिक जीवनको उत्र्सग गर्नुहुने महान् शहीदको नेपाली सर्वहारा वर्गीय आन्दोलनको महानतम् उपलब्धी हो । शहीदहरू राष्ट्रका अमूल्य निधी हुन् । तिनलाई सम्मान र स्थापित गर्नु हरेक राष्ट्र र जिम्मेवार नागरिकको कर्तव्य हो । शहीद हुनुको उद्देश्य माक्र्सवाद-लेनिनवाद-माओवादको आलोकमा जनमुक्तिका लागि तात्कालिक कार्यक्रम लोकतान्त्रिक गणतन्त्र,जनवाद,समाजवाद हुदै साम्यवादमा पुग्नका लागि निरन्तर संघर्षरत रहनु हो ।र्

राजनैतिक तथा सामाजिक अबस्था

२०४७ भाद्र ५गते पार्टी सदस्य भएका दारुण जिल्ला समितीका वरिष्ठ सदस्य थिए । वाईसिएल जाजरकोटका अध्यक्ष,लडाकु दलकमाण्डर,भेरी ज्ञानोदय क्याम्पस जाजरकोटका स्ववियु सभापति,भेरी ज्ञनोदय क्याम्पसको व्यवस्थापन समितिका सदस्य,वन उपभोक्ता समितिका सदस्य भई जनताको सेवा गरेकाथिए । सानै देखि जातीय छुवा-छुत अन्धविश्वास र रुढीवादको बिरुद्ध सधैं गाउाका दलित समुदायको पक्षमा लाग्दथ्यें । गाऊका कत्ािपय फटाहाहरूले हामीलाई बाहुन भित्रका डुम भन्ने गर्दथे । समाजका लागि भेट्नरीबाट राागा,बोका,सााढे ल्याउने र निशुल्क प्रयोग गराउने गर्दथ्ये । मान्छे मात्र हैन पशु जहाा विरामी छन त्यही पुगर जनताको सेवामा लाग्दथ्ये । गाउाका काममा अगाडि सर्दै रोपाइमा जाने,खन्ने,घर बनाउने कामका साथै जन्म,मृत्यु,विवाहहरूमा पनि उसको अग्रणी भुमिका हुन्थ्यो । बज्यै,आमा,दिदी,भाउजुहरूलाई खाना बनाउने काम देखि पानी,दाउराल्याउने,कपडा धुने,धान कुट्ने,पिस्ने समेतका काममा कतै कमी हुादैनथ्यो ।

घटना प्रकृति

इन्द्रलाल र कुशल १३ गते भुरको आली भुरचौर प्रशिक्षण सकेर १४ गते विहान हिडेका रहेछन् । १५ गते दिउासो बुङ्ग्रे खोलामा नुहाएको काागे्रसका केही साथीहरूले देखेका रहेछन ।  त्यहाबाट ईलाका प्रहरी कार्यालयमा आएको खबर गएछ । त्यसबाट खलंगा,जगतीपुर,प्रहरी चौकी मटेलाबाट कुदुको कुस्तरालाई निशाना बनाएछन । एउटा सिभिल ड्रेसको टोलीले उनीहरू कहाा बस्छन कहाा खान्छन् चियो चर्चो गरेछन । बेलुका इन्द्रलाल र कुशल खीमबहादुरको घरमा खाना खाएको राती सुत्न चनाखे सार्कीको घरमा गएको निश्चित गरी क.खिम ब.वस्नेतको घर पहिलो निशानमा परे  । किनकी उहाा भुमिगत हुने सल्लाह भएको कुरा प्रहरी चौकीमा पुग्ािसकेको रहेछ । यी सबै कुरा निश्चित गरिसकेपछि ईलाका प्रहरी चौकी जगतीपुरका तत्कालिन इन्चार्ज हरिदत्त पाण्डे,खलंगा र मटेलाबाट इन्पेक्टर विकास गुरुङको नेतृत्वमा आएको टोली जगतीपुरको वटालागाउामा पुग्यो । त्यही गाउामा योजना निमार्ण गरी कुस्तरा तीर लाग्यो । त्यो गाउाका मान्छेहरूले गाऊ घेरा हालिसके पछि मात्र थाहापाए  ।  गाउा प्रहरीको घेरामा परेको खवर इन्द्रलालहरू बसेको ठाउामा पुग्यो । जनताहरूले उनीहरूलाई पश्चिम नाका मात्र खाली भएको सुनाए । त्यही नाकाबाट फुत्कने प्रयास भयो तर त्यहाााबाट भागेको खवर सुराकीले प्रहरीसाग पुर्‍याई सकेको थियो । बाहिरी घेराको सेन्टि्रमा बसेका प्रहरीहरूले गोली चलाए । गोली इन्द्रलाललाई लागेपछि ढले । संयोगले मात्र क.कुशल भाग्न सफल हुनु भयो । त्यसपछि कुस्तरागाउा फटाह र प्रहरीटोलीको संयुक्त आगमन र गोली वषर्ाले कुरुक्षेत्रमा परिनत भयो । इन्द्रलालहरू सगै सुत्ोकाले खिम ब.बस्नेतलाई कब्जा गरे । उहाा घरमा नसुतेको करिब चारवर्ष भइसकेको थियो । उहाालाई कब्जा गरेर बन्दुक्को कुन्दाले हाने,गाउा भरि घिसारेर घुमाए । आाखा झिके कानकाटे तर उहााले पोल खोल्नु भएन । जीवनको भिख माग्नु भएन । उहाालाई गाउा देखि तल ओडारमा लिएर गोली हानी हत्यागरे । गाउा विहान १२ बजे सम्म घेरामा परेर कुनै जीवलाई गाउा छोडेर कतै नजाने उर्दी जारी गरिएको थियो । सबै गाउालेहरूलाई पिपल चौतारीमा जम्मा गरियो । कांग्रेशका नेताहरू त्यही जम्मा भए । यो निर्दोष हो भन्दै कतिपय मान्छेहरूलाई छुट्टयाउने काम भयो । कतिपयलाई हामीलाई थाहा छैन भन्दै अप्रत्येक्ष रूपमा पुलिसलाई समात्न लगाए । क.चनाखे सार्की,गोपाल बस्नेत,लोकेन्द्र बस्नेत र काली ब.बस्नेतलाई छुट्टै राखियो । डोरीले हात बााधेर गाऊा,घर,परिवार र आफन्त देखि टाढा बनाउदै लैनचौरको बगरमा लिएर दिन भरि चरम यातना दिएर दिउसो २ बजे लाइन लगाएर गोली हानी हत्या गरियो । उहााहरूको लास बालुवामा गाडियो वा वषर्को नदिमा फालियो हाल सम्म पत्ता लागेकोछैन । क.मुक्ति क.एडनान र क.कुशलहरू गएर सवहरू खोज्ने काम भयो । तर दारुण र क.खिमब.को शव मात्र भेटियो । भोलीपल्ट देखि माओवादी भए यसरी नै मर्दछन् कााग्रेस भएकाहरू सबै बााचे भन्दै केही गुण्डा,सुराकी र अपराधीहरूबाट प्रचार गर्ने काम भयो ।

निचोड

एकैदिन एकै पटक हाम्रो गौरबशाली पार्टीको सदस्यता प्ाप्त गरेका थियौ दाई नन्दराम,भाई इन्द्रलाल र मैले । मेरो परिवारका तीनजना सदस्य बहिनी ममिता,भतिजी अम्बिका भदै पार्बती एकैदिन सहादत भयो । भाइ भद्रलाल,रत्नलाल,रामप्रसाद,गोबिन्द,भतिजि कल्पना र जुवाई बुद्धिप्रसादले इतिहास निर्माणको महान यात्रामा आफ्नो नाम स्वणिर्म अक्षरले लेख्नपुगे । करिब एक दर्जन मेरा राजनैतिक सहयात्री, पारीवारीक सदस्यको उच्च सहादत भयो  । एकातीर स्वार्थ र आत्मसमर्प०ाको सत्य,दलाली र बेमानीको सत्य,चाकरी र च्याप्लुसीको सत्य छ भने अर्को तीर मूत्तिm र सर्मपनको सत्य,त्याग र बलिदानको सत्य,इमान्दारिता र कर्तब्यनिष्ठताको  सत्य छ । यहि बीचको लडाईमा मेरा परिवारका  सदस्यहरूले महान जनयुद्धका क्रममा आफ्नो बिरताको कोटा चुत्तागरे । आफ्नो बर्गप्रेम,स्वार्थ र सत्यको पक्षमा नाम दाखिला गरे । आज भाई इन्द्रलालले सहदात गरेको समय पुरापुर १२ बर्ष भई सकेछ । हामी आज त्यो समयको भन्दा भिन्न राजनैतिक परिस्थतिका बीच गुजि्ररहेकाछौ । अन्तिम बिजयको तयारीमा गइरहेकाछौ भनिन्छ । तर बिगतको कम्युनिष्ठ इतिहासलाई कोटयाउने हो भने संका गर्ने ठाउ बाक्लै भेटिन्छ । हाम्रा क्रान्तिकारी आर्दशहरूमा खिया लाग्न सुरु भएको जस्तो देखिन्छ । जीबनले सुखानुभुतिको यात्रा बढाउन थालेकोछ । बर्गपे्रम,वर्गएकता,वर्गपक्षधरता र बर्गबिश्वास छाडा हुदै जान्छ कि भन्ने श्काको मात्रा बढ्दै गएकोछ । केही टाठाबाठाहरूले आफ्ना मान्छेहरू बिभिन्न बहानामा ब्यवस्थापन तीर लगाएको जस्तो देखिन्ा थ्ाालेकोछ । हामीलाइ थाहा छ कष्ट बिना आरामको जन्म हुनसक्दैन । तिनै कष्टपुर्ण्ा अभियानका कारण आज सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य भयकोछ । आफ्नो बर्गको सहभागीतामा सरकार बनेको छ । जनसंबिधान लेख्ने जिम्मेवारी प्रदान भएकोछ । यो तिनै वीर र वीरंगनाहरूको रगत,लाखौ जनताको आशु र पसिनाबाट आर्जित संम्पति हो । बिरताको मुल्यलाई सम्पतिको रूपमा बिकास र रक्षा गर्न सकिन्छ कि सकिदैन भन्ने कुरा मनमा उब्जिरहन्छ । यो परिबर्तन आफ्नो प्यारेा शरिर दिने सहिदहरूको रगत,बषौ सम्म बेपत्ता भएका योद्धाहरूको त्याग र जिऊदा सहिद घाईतेहरूको आर्दश हो । यसको सम्मान गर्नमा चुक्नु भनेको उनिहरूलाई धोका दिनुहो । उनिहरूले धर्ति जोत्नेको हुनुपर्छ भन् । महल,सडक,भवनहरू पसिन चुहाउनेहरूका्े र बगाउनेहरूको हुनुपर्छ भनो त्यो पुरागर्न सक्छौ कि सक्दैनौ । आज देश दुनिया र परिवर्तनका लागि रगत बगाउनेहरूका सन्तानहरू,पसिना बगाउनेहरू र क्रुर गोलीले उढाउनेहरू,हुरहुर आगोमा जल्ााउनेहरू,मानब शरिरलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर वा ताछेर भागबिला लगाउनेहरू एकै ठाऊमा रहेकाछौ । हामीले बलिदान राष्ट्रका लागि,जनमुक्तिका लागि र विश्व मानव जातिका लागि भन्ने आदर्शलाई स्थापित गर्ने महान् शहीदहरूको आदर्शलाई राष्ट्रिय आदर्श र भावनामा विकास गराउन सक्छौ कि सक्दैनौ भन्ने प्रश्न आज उब्जिरहेकोछ । शहीद परिवारहरूको स्वास्थ, शिक्षा,रोजगारी लगायतका आधारभूत समस्याहरू हल गर्न तीर लागेकाछौ कि छैनौ । मेरो रक्त र बर्ग आफन्तहरूको रातो-रातो र तातो-तातो रगत देश जनताका निम्ति बगेकोछ । देश जनता र मुक्तिका लागि गोलि थाप्ने महामानबहरूको सन्तान हुन पाएकोमा गर्वको अनुभुति गर्दै तिनिहरूको सपना पुरा गर्न निरन्तर अगाडि बढिरहने प्राण गर्दछु । मेरो प्यारो भाई इन्द्रलाल गास र बास दिएको अभियोगमा तट्पाईतट्पाई हत्या गरिनभएका अम्मर सहिदहरू क.गोपाल,लाकेन्द्र,खीमबहादुर,कालीबहादुर,चनाखे,प्रतिमुठ्ठी उठाएर श्रद्धान्जली अर्पण गर्दछु लालसलाम टक्रयाउछु ।

गजल

रोशन

मुख बन्द हुन्न कहिल्यै किन हुन्छ नेपाल बन्द

गरी खाने मरीराछन् किन हुन्छ नेपाल बन्द

हुनेखानेलाई हुन्न असर न त असर सरकारलाई

श्रमजीवी भोकै भाछन किन हुन्छ नेपाल बन्द

इन्धन अभाव मुल्य वृद्धि उध्योग सबै सुकिसके

अर्थतन्त्र डामाडोल छ किन हुन्छ नेपाल बन्द

आप\नो स्वार्थ पुरा गर्न देश डुबाउने चलन भयो

कुपोषणको रोगी देशमा किन हुन्छ नेपाल बन्द

स्कुल कलेज कलकारखाना बजार सधै बन्द हुने

युवा बिहीन भइसक्यो देश किन हुन्छ नेपाल बन्द

प्बदष्तब उबनभ टँ

त्यो आवाज  मन्द छ तर सत्य छ

दिप्स शाह

च्यातेर झण्डा लगौटी लगाउनेहरु हो

झण्डाले लाज ढाक्तैन कसैगरी

टांगमुनी अल्भिको  बिवशतामा

ऊ त आाफैा लाजले सिङ्गो युग रुन्छ रुवाउाछ

नबिर्स झण्डा हातमै उचालिनु पर्छ

अनि पो गर्बले फहराउाछ

ऊ हाास्छ र सबैलाई सुहाउाछ ।

हृदयमा कोढ बोकेर हिाड्नेहरु हो

सुकिलो सुटले महामारी रोक्तैन कसैगरी

उसोर  ज्ञानीहरु भन्छन्

महानगरको  लुतोग्रस्त कुकुर कम्ती हानिकारक,

स्वस्थ हृदय बोकी गल्लिको कुनामा

छालाको लुतो क्र्वाक्र्वार कन्याउाछ

 नियतबस अर्कोलाई सार्दैन

ल्यापल्याप चाटेर आाफैा निको बनाउाछ ।

जब सन्तुष्टीको तरंगले कम्पित

खुशीका झंकारले प्रफुल्लित

झुपडीका

सम्पन्न झ्याङप्वालले

स्वर्णवनका बिपन्नतालाई जिस्क्याउाछ

लाज आाफैा उमि्रनुपर्ने हो अत्तरी पहिरनको चमकमा

तर यस्तो नहुादोरहेछ ,,

आाखा पनि त बन्दिछन कालो शिशाभित्र

हो त्यही अन्धकारमा

आाखा डुबेकोछ

हृदय कुहिएकोछ

झण्डा ध्र्याध्यार्ती च्यातिएकोछ ।

संस्कारको गरीबीमा

चिन्तनको दरिद्रतामा

स्वााठहरुको जग्जगी छ

बदमाशहरुको चिच्याहट छ

त्यहिानिर

भग्न आागनको डिलमुनी

केही आाखामा चमक छ

सङ्गै गुन्जनपनि छ

स्वरमा सुरिलोपन छ

हो मन्द छ तर सत्य छ ।

त्यो आवाज भन्दैछ कि झण्डा हातमै उचालिनुपर्छ अनि पो गर्बले फर्फाउाछ

ऊ हाास्छ र सबैलाई सुहाउाछ ।

त्यो आवाजमा सुरिलोपन छ

हो मन्द छ तर सत्य छ ।

गजल

रोशन

राजनीतिले देश डुवायो जननीति गरौ अब

अरुको भर धेरै पर्‍यौ आपनै सुर गरौ अब

जनतालाइ भर्‍याग बनाइ धेरै माथी पुगीसके

आपनो औकात बिर्सनेलाइ फाल्ने सुर गरौ अब

दुइ कीनार धनी गरीव जोड्ने कुनै पुल छैन

साहाकारी र सामुहीकतामा लाग्ने सुर गरौ अब

जात जाती नारी पुरुस सबै ठाउामा बिभेद भाछ

समानताको बिजारोपण जनता मीली गरौ अब

न राजनीति हाम्रो भयो नत नेता देशका भए

नेता अनी राजनीतिलाई बहीस्कार गरौ अब

६०१ देवगणहरुमा प्रार्थना

डि.सुब्बा ‘झापाली’

हे १ नेपाल लोकका लोकपि्रय ६०१ देवतागणहरु हो

हे  अनेक रुपधारी देवहरु हो,

चाहे माओवादी, कांग्रेसी, एमाले, माले, फोरम

वा अन्य रुप धारण गरेर यहाहरु जो नेपाल लोकको

सर्वोत्कृष्ट मन्दिरमा बिराजमान हुनुहुन्छ..

यहााहरुमा हाम्रो प्रार्थना छ कि,

लोकजनलाई सुनौलो संविधान दिन

यो हाम्रो अन्धकारमय जीवनलाई मुक्ति दिन

अशान्ति र यथास्थितिको बलि चपाएर

जेष्ठ १४ गतेको भाकल स्वाट्ट छिनाउादै

समस्त लोक जीवन जनहरुलाई,

उज्यालो मार्गतर्फ डोर्‍याई दिनुहोला

यही नै हाम्रो प्रार्थना छ

यहााहरुको दृष्टिमा,

लोकजनहरु समान छन् या छैनन् ?

यहााका लोकजनहरुले त,

सबैलाई एउटै कुलमा धुप पाती चढाउादैछन्

त्यसैले हिमाल, पहाड र मधेसका धनी वा गरीब

सबैलाई सर्वमान्य संविधान दिएर मुक्ति दिनको लागि

हे १ गणपति हो फेरी एउटा महायज्ञमा आफैा जलेर

आफैा बिलाएर तपाईंहरुकै पि्रय भक्तजनहरुको लागि

आशाको दीप बनी उदाइदिनु होला

किनकि यहााहरुको शक्ति र महिमा अपरम्पार छ

लोकका भक्तहरुप्रतिको योगदानमा

लोकजनहरु पनि सदैब कृतज्ञ छन्

त्यसैले हे आदरणीय कुलपति महापुरुषहरु हो

यो नरकीय र कष्टमय वर्तमान लोक जनजीवनको रक्षार्थ

फेरि एक दैविक चमत्कार चलाएर,

आशावादी सम्पूर्ण लोक जनमानसहरुको

आर्थिक, शैक्षिक, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक

लैङ्गक, स्वास्थ्य, जातीय र राजनैतिक

रुपले भविष्य सुनिश्चित गरिदिनु हुन प्रार्थना गर्दछौ

अनि गर्न सकौ यहाहरुको जयजयकार

तब यहााहरु बन्नु हुनेछ नेपाल लोकका लागि पुजनीय…

यही छ हाम्रो कामना  कामना  कामना

जिन्दगी कहाकहा दुख्छ

दीप्स शाह

जिन्दगी कहाकहा दुख्छ

कतिबेला दुख्छ

केका लागि दुख्छ

तर दुख्नचाहिा दुख्छ,

दुखिरहन्छ बाध्यता र विवशताको कााढा बिजाउादा

आˆनै मुटु छाम्न असमर्थ

यी कमजोर हत्केलाले

मैले तिम्रो घाउ छुन सकिन  सखी

सत्य भनुा

जिन्दगी कहााकहाा दुख्छ ..दुखिरहन्छ ।।

थाहा छ  कि म कृतघ्न होइन

तर कृतज्ञताको नाममा केही गरेको पनि त छैन

सस्तो बिलौना गरिन मैले  सखी

तर पल्पल कुाडिएर बााचेको जिन्दगीलाई

कसरी निकम्मा भनुा ?

Åदयको पटाङ्गनिीमा सधैा

चैतको डढेलो हुर्हराइरहेको हुन्छ

अभावको ज्वालामा आाफैा सल्किरहेको बेला

मानवताको बारीमा

कर्तव्यको सिाचाइ मैले गर्न सकिन

थाहा छ यो मुटु ढुङ्गाको होइन

तर नौनी हुनुको कुनै दृष्टान्त

पेस गर्न सकेको पनि त छैन

निस्तो बाचा गरिन मैले सखी

तर परिबन्धको बन्दी जिन्दगीलाई कसरी दुर्कारुा ?

कामना गर्नक्छु

चाहना गर्नसक्छु

सम्भावनाको आकाश नियाल्दै

उज्याला ताराको भाकल गर्न सक्छु

पूर्वको रातो क्षितिज हेरेर

उज्यालो घामको प्रतिक्षा गर्नसक्छु

तर आफैा हजार टुक्रामा

विभक्त मुटु बोकेर

तिम्रो घाइते दयमा मैले मल्हम लगाउन सकिन  सखी Û

म अध्यारो रोज्ने कालो रात होइन

तर दिउासोको घाम बनी कसैलाई

उज्यालो दिन पनि सकेको छैन

कोरा कल्पनामा उडिन म

नियतिको खोटो सिक्काशायद म

फेरि, सपनाको स्वर्णमूर्तिलाई कसरी धिर्कार ?

हो सखी

सत्य भनुा

जिन्दगी कहाकहा दुख्छ ..दुखिरहन्छ ।।

पर्यटनको गन्तव्यस्थल लिगलिगकोट अझै ओझेलमा

कस्तुप देवकोटा

पर्यटन वर्ष २०११ लाई सफल बनाउन आन्तरिक पर्यटनको अत्यन्तै महत्वपूर्ण भूमिका हुने भए पनि त्यसका लागि आवश्यक तयारी भरपर्दोरूपमा भएको पाइादैन । प्राकृतिक र सांस्कृतिक दुवैरूपमा अनुपम रहेको नेपालमा नयाा-नयाा गन्तव्यको विकास गरी आन्तरिक र बाहृय दुवै पर्यटनमा नयाा आयाम थप्न सकिनेतर्फ पर्याप्त ध्यान पुग्न अझै बााकी नै देखिन्छ । पोखरा, चितवन, लुम्बिनी, काठमाडौा उपत्यका र उच्च हिमाली भेगलगायतका केही क्षेत्रमा मात्र पर्यटन गतिविधि सीमित राखेर न त कुनै पर्यटन वर्ष आशातीतरूपमा सफल हुन्छ, न पर्यटन उद्योगको माध्यमबाट नेपाली जनताको मुहारमा सम्पन्नताको दिगो खुसियाली ल्याउन सकिन्छ । प्राकृतिक सौन्दर्य सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक महत्व आदिले सम्पन्न भए तापनि प्रवर्द्धनको अभावमा अहिलेसम्म ओझेलमै परिरहेका नेपालका दर्जनौा सम्भावित गन्तव्यस्थलहरूको पहिचान गरी ती स्थलहरू र त्यहााका जनतालाई मुलुककै पर्यटन व्यवसायको मूलधारमा ल्याउनु अत्यावश्यक छ । यस्तो प्रबल सम्भावना बोकेका कैयौा दर्शनीय स्थलहरूमध्ये गोरखाको लिगलिगकोट पनि एक हो भन्ने तथ्यमा त्यहाा पुगेपछि कुनै द्विविधा रहादैन । हालै गोरखाको पालुङटारमा आयोजित एनेकपा -माओवादी)को विस्तारित बैठक सम्पन्न भएपछि लिगलिगकोट पुग्नुभएका सो पार्टीका उपाध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई दम्पती त्यहााको सौन्दर्य र ऐतिहासिक महत्व देखेर अत्यन्तै उत्साहित हुनुभयो । गोरखा नै जन्मथलो भए पनि डा. भट्टराई पहिलोपटक नै पुग्नुभएको थियो लिगलिगकोट दरबारमा । राजतन्त्र ढली गणतन्त्र आएको साढे दुई वर्षपछि नेपालमा शाहवंशीय राज्यव्यवस्थाको उदयविन्दु मानिने लिगलिगकोटमा पुग्दा उहाा निकै आनन्दित मात्र हुनुभएन भावुकसमेत बन्नुभयो । र, मनमा उठेको उद्वेगलाई थाम्न नसकी स्थानीय जनताका माझ भन्नुभयो- ‘यसको संरक्षण र विकास छिट्टै गरौा, तपाईंहरू तलबाट लाग्नोस् म माथिबाट लाग्छु ।’ पहिलोपटक नै त्यहाा पुग्नुभएकी नेत्री हिसिला यमी पनि रोमाञ्चित हुादै दम्पतीसहित र स्थानीय महिलासाग विभिन्न कोणबाट फोटो खिच्न व्यस्त हुनुभयो । त्यसो त भट्टराई दम्पती मात्र होइन, लिगलिगकोट पुग्ने जो-कोही पनि मोहित नभइरहन सक्दैन, यहााबाट मनास्लु हिमशिखरको मनोरम दृश्यलगायत चारैतिरको दृश्यावलोकन गर्न पाएपछि । त्यहाा पुग्ने धेरैजसो व्यक्ति र स्थानीय जनता यो कोटलाई पाल्पाको रमणीय श्रीनगरसाग तुलना गर्न मन पराउाछन् । एमाओवादी राज्य समिति सदस्य एवं आापपिपल गाविस स्थायी घर भएका फणिन्द्र देवकोटा भन्नुहुन्छ- ‘लिगलिगकोटलाई चारैतिरबाट संरक्षण गरी पूर्वाधारको विकास गरेमा गज्जबको पर्यटकीयस्थल बन्न सक्छ ।’ ‘लिगलिग’ नामको कथा ‘लिगलिग’ मगरभाषाको ‘लिङलिङ’ शब्दबाट आएको भन्ने भनाइ छ । मगरभाषामा लिङलिङ भन्नाले स्निग्ध, सफा, कञ्चन, प्याङ्ग प्राकृतिक दृश्य देखिनु भन्ने बुझिन्छ । लिगलिगमा लामो समयसम्म घलेमगरहरूको शासन रहेकाले र यस दरबारबाट हेर्दा अहिले पनि चारै क्षीतिजका प्राकृतिक छटाहरू खुला, स्पष्ट र प्याङ्ग देखिने भएकाले लिङलिङबाट नै लिगलिग रहन गएको तर्क गर्ने ठाउा छ । इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार लिगलिग तथा गोरखा पहिले मगर राज्यभित्र रहेको थियो । यो राज्यमा बढी चलनचल्तीमा मगरभाषा थियो । खस राजाहरूले गोरखा राज्य कब्जा गरेपछि मगरभाषाको सट्टा खसभाषा चलनचल्तीमा आउन थाल्यो । मगर राज्य हुादा विभिन्न ठाउाको नाम सोही भाषामा राखिएको थियो । यस्ता तथ्यहरू अहिले पनि भेटिन्छन् । जस्तैः गोरखा जिल्लामा रहेको ‘मीरकोट’ गाविस यस्तै एउटा जिउादो प्रमाण हो । यहाा ‘मीरु भन्ने मगरजातिले राज्य गरेकाले यसको नाम ‘मीरकोट’ रहेको ऐतिहासिक भनाइ छ । मीरकोटमा रहेको लकाङ्कोटमा अहिले पनि तत्कालीन राज्यका गढीहरू रहेकाले यस भनाइमा सहमत हुन सकिन्छ । यस्तै लिगलिगकोटका वृद्ध एवं गोरखाका पूर्वजिविस सभापति गेहेन्द्र रानामगर ‘लिगलिग’ शब्द ‘लिखलिख’ बाट अपभ्रंश भई बनेको बताउनुहुन्छ । उहााका अनुसार ‘लिखलिख’को अर्थ सीमाना हो । उहाा भन्नुहुन्छ- ‘त्यतिबेला लिगलिगलाई ‘सात सय लिगलिग’ पनि भन्ने गरिन्थ्यो रे ‘ किनकि यसभित्र आापपिपल, खोप्लाङ, हर्मी, पालुङटार र छोप्राक गरी पााच गाउाका सात सय घरधुरीलाई समेटेर प्रशासनिक इकाइ बनाइएको थियो । इतिहासमा लिगलिगकोट समुद्री सतहदेखि चार हजार ७९० फिट उचाइमा रही आापपिपल गाविस-४, खोल्लीमा पर्ने लिगलिगकोटबारे अनेक ऐतिहासिक कथनहरू रहेका छन् । यहाा दौडेर प्रथम हुने व्यक्तिलाई राजा छान्ने परम्परा विसं १६०४ को विजया दशमीको दिनदेखि सुरु भएको इतिहासमा पढ्न पाइन्छ । यसरी राजा छान्ने प्रथालाई ‘लिगलिगे दौड’ को संज्ञा दिइन्थ्यो । कतिपय प्रसङ्गमा अहिले पनि यो दौडको चर्चा गरिन्छ । राजा छान्न पहिलोपटक भएको लिगलिगे दौडमा १९/२० वर्षका ठिटा दलसुर घलेमगर पहिला भई लिगलिगकोटको पहिलो राजा बनेको र उनले विसं १६०४ देखि १६१५ सम्म त्यहााको राज्य गरेको आफूले सुनेको आापपिपल गाविस राउटेपानीका पूर्वक्षिक कृष्णविलास देवकोटा बताउनुहुन्छ । तर कतिपय स्थानीय व्यक्तिको जिज्ञासा छ- ‘प्रत्येक वर्ष दौडेर राजा छान्ने परम्परा भए पनि दलसुर मात्रै कसरी प्रथम भएर ११ वर्षसम्म राज्य गर्न सके ?’ लिगलिगे दौड प्रतियोगिता हुने स्थानबारे पनि फरक-फरक किम्वदन्ती रहेका छन् । इतिहासकार दिनेशराज पन्तद्वारा लिखित ‘गोरखाको इतिहास’ भाग-१ पुस्तकमा गोरखाको चोरकाटेदेखि लिगलिगकोटसम्म दौडेर पहिला हुने व्यक्ति एकवर्षका लागि राजा हुने गरेको उल्लेख छ । लेखक एवं इतिहासकार नरु थापाद्वारा लिखित ‘दृष्टि’ नामक ऐतिहासिक उपन्यासमा चोरकाटेको शिवालय मन्दिरदेखि लिगलिगसम्म दौडेर जित्ने व्यक्तिलाई नै राजा छान्ने चलन रहेको पढ्न पाइन्छ । तर नाटककार भीमनिधि तिवारीको ‘शिलान्यास’ नाटकमा भने राजा बन्न दौडने स्थान चेपे नदी र मस्र्याङ्दीको दोभान चेपेघाटलाई मानिएको छ । सो उपन्यासमा पनि लमजुङका राजा यशोब्रम्ह शाहका कान्छा छोरा द्रव्य शाहले दौड जितेपछि लिगलिगकोटको राजा भएको उल्लेख छ । ‘सीमारेखा’ चलचित्रमा पनि चेपेघाटबाट दौडने परम्परा रहेको सन्दर्भ जोडिएको छ भने स्थानीय जनता पनि लिगलिगे दौड चेपेघाटबाट नै गर्ने प्रचलन रहेका आधारहरू प्रस्तुत गर्दछन् । उनीहरूका अनुसार लिगलिगकोट रहेको गाविस आापपिपलमा अहिले पनि ऐतिहासिक स्थानहरू रहेका छन् । यस्ता ऐतिहासिक स्थानमध्ये एक हो आापपिपल गाविस-३ बोहोरा गाउामा रहेको ‘सभा-चौतारो’ । यस्तै यसै क्षेत्रमा राजा र शासनका कुरा जनतालाई सुनाउन ‘कटुवाल-चौतारो’, दसैामा पालुङ्टारबाट ल्याई फूलपाती भित्र्याउने ‘फूलपाती-डााडा’, ‘फूलपाती पर्सने मैदान’, पााचजना घले काटिएको ‘पााच चिहान’, प्राचीन ‘लिगलिगकोट गुठी’ आदिजस्ता ऐतिहासिक स्थानहरू रहेका छन् । यस आधारमा राजा छान्ने दौड चेपेघाटतिरबाटै भएको हुनुपर्छभन्ने स्थानीय जनताको तर्क छ । सो दौड चेपेघाटबाट सुरु भई ठााटीपोखरी, छापथोक, बडडााडा, साउनेपानी, बोहोरागाउा, सभा, चौतारो, नाइबारी, मैवल, घलेबारी, दर्खपानी, राईगाउा, बिजुलेडााडा, तिलिङ्गो चौतारो, खोत्ली चौतारो, खाल्टेपानी, कालिका मन्दिर हुादै लिगलिगकोट दरबारमा आएर सम्पन्न हुने गर्दथ्यो । लिगलिगे दौड र द्रव्य शाह राजा बनेको सन्दर्भमा अनुसन्धानमूलक सामग्री गोरखा मिलन समाज पोखराद्वारा २०५७ सालमा प्रकाशित ‘गोरखा दर्पण’, वर्ष १, अङ्क १, इतिहासकार पन्तद्वारा लिखितलगायत अन्य इतिहास पुस्तकमा पाइन्छ । वर्तानमा लिगलिगकोट नेपाल पर्यटन वर्ष २०११ भर्खरै मात्र सुरु भएको छ । तर लिगलिगकोटवासीलाई यो वर्ष ‘बेल पाक्यो कौवालाई हर्ष न विस्मात’ जस्तो मात्र भइरहेको छ । न त यहााका जनताले पर्यटन वर्षबारे बुझ्न पाएका छन्, न त यहाा कुनै पर्यटकलाई देख्न नै पाएका छन् । पर्यटन वर्षकै बेला पनि यहाा श्रीकालिका माई, भुमे, भीमसेन र द्रव्यदेवीको स्थान, मूलकोटसहित पााचवटा गढी, बुझ्न नसकिने केही शिलालेखहरू र बस्ने एउटा पाटी रहेको छ । तर यी लथालिङ्ग र भताभुङ्ग अवस्थामा छन् । लिगलिगकोटको स्थिति दयनीय छ । यहाा सरकारको ध्यान पुग्न सकेको देखिादैन । तर पर्यटन वर्षलाई ध्यानमा राखी स्थानीय जनताले यस क्षेत्रलाई ‘खुला दिसामुक्त क्षेत्र’ घोषणा गरेको हर्मीका पत्रकार सुमन पण्डित बताउनुहुन्छ । यस्तै ‘लिगलिगकोट विकास अभियान’ नामक संस्था खोलेर स्थानीयस्तरमा इतिहासको धरोहर बचाउने प्रयास गरिएको रानामगर जानकारी दिनुहुन्छ । उहाा भन्नुहुन्छ- ‘इतिहासको स्मरण र पर्यटन वर्षलाई ख्याल गरेर यसै वर्षको दसैामा चेपेघाटदेखि लिगलिगकोट दरबारसम्म ‘लिगलिगे दौड प्रतियोगिता’ भएको थियो । दस किलोमिटरको उक्त दूरी एक घण्टा एक मिनेट १४ सेकेन्डमा पूरा गरी नेपाल प्रहरी महेन्द्र क्लबका २२ वषर्ीय भूमिराज राई पहिलो हुनुभएको थियो । पहिलेजस्तो हिजोआज गाह्रो छैन लिगलिगकोट पुग्न । किनकि त्यहाा जाने विभिन्न बाटा छन् । तनहुा जिल्लाको डुम्रे-बेसीसहरतिरबाट गोरखाकै पालुङ्टार हुादै गए पनि हुन्छ या गोरखा सदरमुकामतिरबाट छेपेटार-खोप्लाङ-लुइाटेल-बरडााडा -हाल बडडााडा) हुादै गए पनि हुन्छ । जताबाट गए पनि आापपिपल-४ बिजुलीडााडा करिब आधा घण्टा हिाडेपछि दरबारमै पुगिन्छ । ऐतिहासिक दरबार लिगलिगकोट नेपालको नयाा पर्यटकीय गन्तव्यस्थल बन्नेमा कसैको फरक मत रहन सक्दैन । केन्द्रका नेतादेखि स्थानीय जनतासम्मको एउटै भनाइ छ- ‘छिट्टै यसको विकास र संरक्षण गर्नैपर्छ ।’ यो भनाइले मूर्तरूप कहिलेसम्म लेला ? सबैलाई यसको प्रतीक्षा छ ।

गजल

गफ यहाा धेरै भए काम कतै भाको छैन

नाम फरक भएपनि परीवर्तन भाको छैन

तस्करी र भ्रस्टचार डढेलो झै बढेको छ

कानुन र बीधी उही नियन्त्रण भाको छैन

जनताले कर तिर्ने साभ्रान्तले लुटी खाने

राज्य पनि तिनैको छ जनताको भाको छैन

गरीव युवा सबै बिदेश देश सुन्य बन्दै गाछ

मान्छे बेच्ने ब्यापार बाहेक अरु केही भाको छैन

स्वार्थबिहीन नेता छैन सबै लोभीपापी रैछन्

जी हजुरको संस्कृतीमा कुनै सुधार भाको छैन

रोशन

गजल

देश हाम्रो काहा जादै छ हामीले थाहा पाउनुपर्छ

हाम्रा अधिकार कसले खोस्यो हामीले थाहा पाउनुपर्छ

दिएका छौ कर राज्यलाई निभाका छौ कर्तब्य नी

देशको ढुकुटी कसले सोर्‍यो हामीले थाहा पाउनुपर्छ

घुस देशको क्यन्सर नै हो दिने खाने सबै दोशी

कार्यवाही किन हुन्न कतै हामीले थाहा पाउनुपर्छ

राज्यले नी चिन्नुपर्छ आपनो काम र कर्तब्यलाई

जनताको लागी के गर्दै छ हामीले थाहा पाउनुपर्छ

गरीव अनि निमुखालाई परीवर्तनको आभास दिनुपर्छ

शान्ति संविधान कहिले हुन्छ हामीले थाहा पाउनुपर्छ

रोशन

कहिले आउला देशमा शान्ति र संविधान ?

सविता लामा

जब म सोंच्ने गर्छु देशमा शान्ति होला, जनताले राहात पाउला

जनताले रुचाएको संविधान निर्माण होला, शान्तिको दिन आउला

सोचेको थिए क्रान्तिको आगो निभ्छ होला, देशमा विकाश होला

तर’ आशा केवल निराशामा परिणत हुादा, धिक्कान पुग्छु

आफैलाईर् अनि देशका अभिश्राप बनेका नेताहरूलाईर् ÛÛ

मुल्य वृद्धिले आकाश चुमेको छ, पहिलाको सूनको भाउमा अहिले नून छ

हाम्रा नेतालाईर् सत्ता पाए पुग्छ भत्ता पचाउनलाईर्, गरीवको वेवास्ता गर्छन

तिनै गरीवले तिरेको राजश्वमा लुछाचुंडी गर्दै कुर्सीको लागि हानथाप गर्छन

तर शान्ति र संविधान बनाउने कुरामा मौन धारण गर्छन

धिक्कार छ तिमीहरूलाईर्, जो गरिवको पसिनामा पौडि खेल्न रुचाउने गर्छ ÛÛ

कहिले आउला नया संविधान र दिगो शान्ति भनेर जनता ब्यग्र प्रतिक्षामा छन

नेताहरू चाही पालो फेरी घुमाई फिराई सत्तामा जाने रिले दाउ मिलाउन व्यस्त छन

कसैलाईर् सभासद्को भत्ताले नपुगेर रातो पासपोर्टको दुरूपयोग गरेर कमाउने गर्दछन

तर…सम्मान गर्नु पर्दछ हामीले जो अनुजा जस्ति असल चरित्र भएकी नारीलाई

धिक्कार छ, तिमी व्वासाहरूलाईर् जसले देशको बदनाम गरी देशको ईज्जत फाल्नेलाईर् ÛÛ

हाल- फर्वानिया, कुवेत

गजल

कोही भन्दैनन् सत्य कुरा न देखाउाछन् सास पनी

नत भन्छन् मारी फाल्यौ न देखाउाछन् लास पनी

अत्याचारी शासकहरू अझै पनी शासनमै छन

बाल बच्चाको बिचल्ली छ जलाइदीए बास पनी

आम्दानीको बाटो छैन जीवन धान्न मुस्कील भाछ

घरका मालीक बेपत्ता छन् खाने कुनै गास छैन

गणतन्त्र ल्याउाछौ भन्थे तानाशाही फालेपछी

न त फर्के अहीले सम्म न त मर्छ आस पनी

बाहक अझै आका छैनन गणतन्त्र आयो अरे

कहीले सम्म सही बस्ने कति बन्ने दाश पनी

- रोशन

गजल

घाइते अझै पीडामा छन् उपचार पाका छैनन्

शहीदहरु अमर भए परीवार केही खाका छैनन

समाजलाइ प्रकाश छर्ने ज्योतीहरु काहाा गए

एउटा युग बितीसक्यो उनीहरु आका छैनन

सुशासन र समानता ल्याउने सपना खेरै गयो

जनदमनका नाइकेहरु अझै पाखा लाका छैनन

फाल्नुपर्छ खोजीखोजी परीवर्तनका तगाराहरु

बहुरुपीया शासकहरु अझै सम्म गाका छैनन

जुट्नु पर्छ जनता सबै हाम्रो शासन ल्याउनलाइ

मीठा गफमा नभुलौ भो काम पुरा भाका छैनन

रोशन

सबैभन्दा लामो रात काट्दा ……

 रोशन

दिनभरीको काम, मानसिक तनाव अनि थकान । फेरी पनि सारीरीक तन्दुरुस्तीको लागी हरेक सााझ गरिने सामान्य ब्यायमको कारण प्राय बेडमा पुग्दासाथ लुपुक्क निदाइने । तर आज निन्द्रा लागेन, किन होला ? खाने बेलामा घिन नसम्झनु, अनि सुत्ने बेलामा ऋण नसम्झनु भन्थे, मैले पनि त्यस्तो केही सम्झेको छैन तर निन्द्रा पटक्कै लागेन । बल गरेर पनि निदाउनुपर्छ अन्यथा राती कतिबेला साइरन बज्छ, कतिबेला उठेर भागा भाग गर्नुपर्ने हो केही थाहा छैन । कोल्टो फेरेर निदाउने प्रयास गर्दै छु, दिनभरीको काम, कामका क्रममा भेटिएका विभिन्न प्रकारका मानिसहरू अनि फोनसम्पर्कबाट साथीहरू संग भएका भलाकुसारीहरू र उनीहरूले सुनाएका कुराहरू बिर्सनै सकिन, दिमागमा कुनै सीनेमाको रील झै घुम्नथाले । कहिले काही अलि अनौठो फिलींग हुने, कहिले काही अलि अचम्म लाग्ने । जीवन देख्दा कहीले काही रोमान्टीक लाग्ने अनि कहीले काही बिरक्त लाग्ने । कसलाई बिश्वास गर्ने, कसलाई नगर्ने ? कसलाई आप\mनो भन्ने अनि कसलाई नभन्ने ? के गर्ने अनि के नगर्ने ? सम्झीदा त्यसै अत्यार लाग्ने अनि जताततै अन्धकार जस्तो लाग्ने । जीवनका २८ औ बसन्तहरू कसरी पार भए ? के के गरियो ? कतिलाई हसाइयो अनि कतिलाई रुवाइयो ? बालापन, कीसोरावस्था स्कुले जीवन हाुदै अहिलेको अवस्थासम्म कसरी आइयो ? यसो सोच्दा मात्रै पनि काहाली लाग्ने रहेछ । कसैका गाली त कसैका ताली, कसैका आर्सीबाद त कसैका सराप, कसैका मायाा र स्नेह त कसैका घृणा, ओहो …. जीन्दगी त ….

आफुले आफनो स्वार्थ मात्र हेरेको भए, आफुले आप\mनो लागी मात्र सोचेको भए, पक्कैपनि यो अवस्थामा रहिने थिएन । अरुको लागी सोच्दा पनि सबैको लागी सोच्न नसकीने रहेछ । आखीर एउटा न्यायधीसले पनि बादी तथा प्रतिबादी दुबैको पक्षमा फैसला गर्न सक्दैन नी, म त साधारण मानिस अनि कसरी सक्छु सबैलाई न्याय गर्न ? लाग्छ जे गरे ठीकै गरे, जे गर्दै छु ठीकै गर्दै छु । आखीर कुनै काम गलत हो भन्ने थाहा हाुदा हाुदै त बिवेकसील मानिसले त्यो काम गर्दैन नी, जसले जे गर्छ त्यो सबै यसले आफुलाई राम्रै लागेर गर्ने हो । जस्तो की स्कुल पड्ने वा युध्दमा सामेल हुने, कसैसाग मायााप्रेम तथा तथा बिहेबन्धनमा बाधीने, आप\mनो जिम्मेवारी पुरा गर्न तथा आप\mना सपना साकार पार्न देश, बिदेश चाहार्ने, ब्यापार वा ब्यवसाय गर्ने, यो सबै त सामान्य प्रकृया हो, जुन दुनियाले गर्दै छ । अनि यही काम मैले गर्दा कसरी गलत हुन पुग्छ ? कसैले मलाई गरीव भन्छन्, कसैले कंगाल भन्छन्, कसैले केही गर्न सक्दैन भन्छन्, कसैले त दिमागी सन्तुलन गुमाएको रोगी भन्छन्, आखीर किन भन्छन् यस्तो ? वास्तवमा मेरो समस्या के हो ? यदी यो भनाइ नै सही हो भनौ भने अर्काथरीले मलाई स्वर्थी भन्छन्, सम्पती कमाएको भएर ठुलो भयो पनि भन्छन्, पालो सबैको आउाछ भन्छन्, कीन भन्छन् यस्तो ? रोगी भन्नेहरूले, दिमागी सन्तुलन नभएको भन्नेहरूले समेत बुझेका छन् की म तिन बर्स यानीकी १०६८ दिन सम्म लगातार ड्युटी गरिरहेको छु, बिरामी परे भनेर एक दिन समेत बस्न परेको छैन । अनि दिमागी सन्तुलन नभएको मानिसले कसरी लेबर, कार्पेन्टर हुादै आप\mनै स्वअध्यनको भरमा कम्प्युटर सिकेर एडमीनको काम गर्छ ? त्यो पनि शैनिक शासनमा ? टाउकोमा गोली लागेको देख्ने त कोही छैनन्, भोग्ने म त छु नी, अप्रेशन गरेर त्यो बिस भरिएको गोली निकालेर फाल्नेहरू पनि त छन् । तर किन बाहिर बाहिर हावामा नचाहिदा आवाजहरू गुन्जिन्छन् ? किन भनिन्छ मलाई साइको ? किन भनिन्छ मलाई मानसिक रोगी ? आठ बर्स बितीसक्यो अहिले पनि सरीरमा ग्रीनेडका छर्राहरू छन् । टाउको भीत्र धातुका टुक्रा बोकेर म बसेको छु तर पनि म अन्य मानिसहरू भन्दा फरक महसुस गर्दिन । आफु पागल भएकाहरूले सबैलाई पागल देखेका त होइनन् ? मलाई साइको अथवा मानसीक रोगी भन्ने डाक्टहरू आफै एकचोटी ठुलो हस्पीटलमा गएर ठुलो डाक्टरसंग चेकजााच गर्दा कसो होला ? त्यसो गर्न पाए वास्तविक रोगी पत्ता लाग्थ्यो की ?

निदाउने प्रयासमा फेरी कोल्टो फेर्छु, तर निदाउन सकिरहेको छैन । मन पराएको चिज पाउन अथवा अजमाउन मन जसलाई पनि लाग्छ, तर मन पर्‍यो भन्दैमा सबै पाइन्छ र ? आप\mनो इच्छा पुरा भएन भन्दैमा अरुलाई तथानाम भन्दै गालीगलौज गर्न तथा अनावस्यक आरोपहरू लगाउन पाइन्छ र ? को अनि कति इमान्दार भन्ने कुरा त समयले प्रमाणीत गर्दै गइरहेको छ । बिगतमा मुक्तीको कुरा गर्नेहरू, समानताका कुरा गर्नेहरू क्षण भरमै परीवर्तन भएका उदाहरण पनि हाम्रा सामु थुप्रै छन् । त्यस्तो हुदैनथ्यो भने आज सर्वहाराको राजनीति गरेका छौ भन्नेहरूका अलीशान महलहरू, हुदैनथे होला, करोडौको कारोवार हुदैनथ्यो होला, टीनको छाप्रोमा बस्नेहरू काठमाण्डौमा भब्य दरवारहरू बनाउदैनथे होला, तर किन तिनीहरूका कुरा कतै सुनिदैनन् र तिनैले इमान्दार कार्यकर्ताहरूका धज्जी उडाउाछन् ? एउटा सामान्य कीशान परीवारमा जन्मेको युवक युध्दमा होमीयो, ५, ६ बर्ससम्म निरन्तर लडीरहृयो, जब उ असक्त भयो, जब उ घाइते भयो, जब जिम्मेवारी पाएका सम्वन्धीत पक्षहरूले यसको सुरक्षा समेत ध्यान नदिइ हेल्चक्र्याइ गर्नाले उ गीरप\mतार पर्छ, जुन संघर्सको लागी यसले घर, समाज अनि देश बाटै बिद्रेह गर्छ, त्यही संघर्सका सहयात्रीहरूको कमजोरीका कारण उ संकटको बेला पुन त्यही बिद्रोह गरी छोडेर हिडेको घर तथा त्यही परीवारको शरणमा  जान बाध्य हुन्छ, त्यो परीवारले नै यसको हेर बिचार, औसधी उपचार यावत गरेर जब ठीक हुन्छ, जब उ पुन ससक्त हुन्छ फेरी तिनै मान्छेहरू -जसले संकटमा वास्ता नगरेका थिए) आएर जाऔ, जुटौ, अझै धेरै गर्न बाकी छ भन्न पछि पर्दैनन्, यो परीवारले लगाएको गुनको बदला केही गर्नुपर्छ, कम्तीमा यो परीवारले मेरोलागी गरेको खर्च मैले मैले फिर्ता गर्नुपर्छ, त्यतिन्जेल नजाउा, मेरो योजना पुरा भएपछि म आफै आउाछु भन्दा होइन तपाइ यो घरको छोरा हो, आप\mनो अंस मागेर बेच्नुहोस अनि उपचारमा लागेको ऋण तिर्नुहोस भन्नेहरू अझै ज्युदैछन्, त्यो परीवारले गरेको सहयोगको बदला भएको अलिकति जमीन समेत बेचेर तिनलाई सडकमा झार अनि आफु निस्केर हिड् भन्नेहरूका प्रस्ताव जब नकारीन्छन् तब सुरु हुन्छनु आधारहीन आरोपहरूका बर्सा । पुर्खाले जोडेको पाखाबारी समेत फालेर हिड् भन्नेहरूको अवस्था अहिले कस्तो छ ?  को कति इमान्दार रहेछ, कस्ले कति निस्वार्थ भावका साथ संघर्स गरेको रहेछ ? संघर्सका उपलब्धी तथा ब्याज कसले कसरी खाइरहेको छ ? अर्थ संकलनको होडबाजी कसरी चल्दैछ ? क्रान्तिकारीताको खोलभित्र कसले कति कमाइरहेका छन् ? कसकसले कस्ता बिजनेश चलाईरहेका छन् ? यी सबैकुरा हेर्ने, छानविन गर्ने, वास्तविकता हेरी सोही अनुसारको कार्यवाही गर्ने आाखा कसैका छैनन्, कसैको साहस छैन तर आप\mनो उपचारको लागी, आप\mनो रगत र पसीना बगाएर दुई, चार पैसा कमाउन खोज्नेलाई कोही भन्थे यसको मानसीक सन्तुलन ठीक छैन, कोही भन्थे यसको स्मरण शक्ती हरायो, कसैले भन्दा रहेछन् यो मानसीक रोगी हो, कसरी भए होलान नेपालमा रोगी भन्दा डाक्टर धेरै ? अचम्म लाग्छ डाक्टरै डाक्टरहरू भएको देशमा समेत हजारौ मानिसहरू पखाला लाग्दा जीवनजल समेत खान नपाएर मरीरहेको देख्दा । मेरो रोगको नामाकरण गर्न समय खर्चनेहरू डेंगुनियन्त्रण, हैजा नियन्त्रण तथा विभिन्न माहावारी नियन्त्रण गर्न मोटरसाइकल, मम, मोवाइल मनी र मैयााहरू छोडेर गाउाघर तिर पसेदेखी कति दुखीहरूको ज्यान जोगीन्थ्यो होला ? कोही भन्थे कसैको मायाा जालमा परेर बिचलीत भयो, कसैले भन्दा रहेछन् यसलाई मायााजालमा पार्नेलाई कार्यवाही गर्नुपर्छ । आनि कसैले भन्दा रहेछन् यो पलाएनबादी हो, बिचलनबादी हो । देश गरीव भए पनि, राम्रा कुरा नबढे पनि दया गर्नु पर्ने बिचाराहरूको संख्या मुल्यबृध्दी झै बढीरहेको छ । अरुको आरीसले जलेर, छट्पटीएर भक्भकी उम्लीनुको के अर्थ ? राजनीति गर्छौ, देश र जनताको भलो गर्छौ, हरेक क्षेत्रको उन्नती र प्रगती गर्छौ भन्नेहरूको सोच, बिचार अनि बुझाइ त यती सााघुरो छ, यती संकृण छ भने अरुको अवस्था के होला ? गुट तथा झुण्ड बनाएर शुभलाभको खेतीगर्न पल्केकाहरूको त कुरा गरी साध्य नै छैन । सााच्चै भन्ने हो भने जनताको जीवनस्तरसाग मिल्ने तथा सुहाउने अवस्था तिनै इमान्दार तथा लगनसील केही कार्यकर्ताको मात्र छ, अन्यथा ………,

निदाउन निकै बल गर्दा पनि सकीरहेको छैन । बिगत र बर्तमान एकैचोटी दिमागमा सुनामी सरी उर्लिइरहेको छ । हिजो संघर्सका मैदानमा कहिले बारुद बनेर पड्कीने त कहीले ढाल बनेर थापीएका हजारौ मुक्तीकामी योध्दाहरूको हालत ठीक मेरो जस्तै छ । उपचार नपाएर तड्पीनेहरू हुन् वा जीवीकोपार्जनको लागी प्रदेशीनेहरू हुन्, इमान्दार बनेर काम गर्दा गर्दाै टाठाबाठा हरूबाट थिचीएर, चेपीएर पील्सीएर त्यो सहन नसकी घर फर्केकाहरू हुन् वा योग्यता नभएका भनेर डामेर छोडीएकाहरू हुन् सबैको पीडा तथा अवस्था मेरो जस्तै देख्छु । संकटका बेला संसार बदल्ने शाहस गरेर प्राण हत्केलामा राखेर हिड्ने अथक योध्दाहरूलाई पानीसम्म पीउन नदिने बजारीयाहरू तथा नवधनाढ्यहरू आज पक्का क्रान्तिकारी तथा सच्चा परीवर्तनकारी भएका छन् । भौगोलिक सुबिधा तथा आर्थिक अवस्था समेत मजवुत भएका कारण नेतृत्वको भान्छा तथा बेडरुम सम्म यीनीहरूकै पहुाच छ । एकाध बााकी रहेका इमान्दार तथा कर्मठ योध्दाहरूका मालिक समेत यीनै नवआगन्तुकहरू बन्दै छन् । नयाा सामन्ती बर्गको उत्पति भएको कुरा बुभ\mन नसक्नेहरू, अवसरको खोजीमा कीत्ता परीवर्तन गरेर आएका अवसरबादीहरूको नियत तथा तिनीहरूको योजना बुभ\mन नसक्नेहरू, बरु उल्टै तिनै नवआगन्तुकहरूको डम्फुको तालमा नाच्न खोज्नेहरूले मात्र कसैका कमजोरी खोजेर, कसैको शरीर कन्याएर धुलो उडाउदै मजालीने गर्दा रहेछन् । द्धन्दपीडीतहरू छटपटाइरहेका छन्, घाइतेहरूले अहिलेसम्म उपचार पाइरहेका छैनन्, बेपत्ता हुनेहरूको अवस्थाको कुनै सुरागसम्म मिलेको छैन, जनताका समस्या तथा तिनीहरूका आवस्यकताहरू अरु बढ्दै छन्, महंगी तथा बेरोजगारी नयाा नयाा किर्तीमान बनाउादै अझ उचाइ चढ्दैछन्, राष्ट्रियता निभ्नेबेलाको बत्तीको अवस्थामा धीपधीप भइरहेको छ, देशमा दशेबासीको भन्दा बिदेशीको संख्या ठुलो देखिन थालेको छ, एउटा राजा फाले पनि तल देखी माथीसम्म नयाा नयाा अवतारका राजा रजौटाहरूको उदय भइरहेको छ, जिम्मेवारी लिएका तथा अक्तीयारी पाएकाहरू सबै आ आप\mनै सुर र तालमा मस्त तथा ब्यस्त छन् । जे हुदै छ, जे भइरहेको छ यो गलत छ भन्दा सुन्न तथा त्यसलाई पचाउन सक्नेहरू भेट्नै मुस्कील छ । म ठीक अरु गलत, मैले जे गरे, जे गर्दै छु त्यही नै शही हो, जे हुादैछ यो सबै मेरै कारणले हुादैछ, भन्ने मानसिकताले सर्वेसर्वाहरूको बाहुल्यता बड्दो छ । जो आफै गलत छन् तिनीहरूले अरुलाई गलत तथा सहीको पगरीगुताइदिने तथा ट्याग झुण्ड्याइदिने प्रमाणपत्र कहााबाट पाए होलान् ? अरुलाई गलत आरोपहरू लगाएर आफु चोखो देखिने सीक्षा काहाा पाइन्छ होला ? बिना अध्ययन डाक्टर कसरी भइन्छ होला ? आन्दोलनको लगानी तथा त्यसको ब्याज तथा स्याज गर्दै बर्ग परीवर्तन गर्न कति समय लाग्ला ? मानसिक रोगीहरू अथवा साइकोहरू जस्तै हुन के गर्नुपर्ला ? धेरै पागलहरूको बिचमा एउटा सज्जनलाई राख्यो भने त्यो पनि पागल हुन्छ भन्थे, त्यसैले होला मलाई पागल भन्ने पागलहरू थुप्रै छन् तर मैले म सज्जन हु भन्दा बिश्वास गर्ने कोही छैन । त्यसैले म सज्जन हु भन्नु भन्दा पनि म पनि तिमीहरू जस्तै हुा भन्नुपर्छ की ? निस्पट्ट रातमा कानमा कुनै चर्को आवाज पर्नासाथ साइरन कै झल्को लाग्यो, तर त्यो आवाज साइरन नभइ घडीले बिहानको संकेत गरेको आर्लाम रहेछ । उठेर अफीस त जानै पर्‍यो, किनकी काम समेत यस्तो मानसिक रोगी तथा साइकोहरू संगै गर्नु छ ।

कविता

नयावर्ष

अनिश्चय, निरासा बोकेर हैन नयाावर्ष,

उत्साहा, जनसंविधान ०६८ को खुसि बोकेर आऊ ।

ममतामयी ओठहरूमा हाासो, शिक्षाको ज्योती वनेर आऊ,

सत्यको पक्षमा घामको किरण झै चम्केर आऊ नयाावर्ष ।

प्रत्येक बस्तुको सही अर्थको प्रत्येक कदमको सहिप्रयोगको लागि,

तिक्ताता पिडादायीक, घात प्रतिघातकोद घायल हैन ।

अन्याायको विरुद्ध तरवार झैा टल्केर आऊ ,

हर ममताको उर्वरा शक्ति बनेर आऊ नयाावर्ष ।

हिंसा, हत्या, अपहरण, मारकाट झैझगडा हैन,

सहमति, सहकार्य, विशाल समजदारी वनेर आऊ नयाावर्ष ।

विश्वले सम्झनेछ गौत्म बुद्धको देश भनेर,

सीता भृकुटी जन्मीयको देश सगरमाथा भनेर ।

अनिश्चय, निरासा बोकेर हैन नयाावर्ष,

केबल शान्ति बोकेर आऊ नयााबर्ष ।

सत्यको पक्षमा घामको किरणझैा चम्केर आऊ  नयाावर्ष,

यहि छ ०६८ को अग्रीम मुरीमुरी शुभकामना शुभकामना ।।

गणेश कटुवाल -पाण्डु)

कटारी-५, उदयपुर

गजल

भोको पेट कसेको छु खाने कुनै गास छैन

सडक पेटी घर मेरो बस्ने कुनै बास छैन

युध्द अनि आन्दोलन धेरै भए हाम्रा नाममा

राम्रो लक्षण देखीएन परीवर्तनको आस छैन

धनी धनवान हुदै गए गरीव त्यसै मरीराछन

गर्मी होस वा हीमपात नै ढाकीने कपास छैन

बोली सबका मीठै अनि नारा यस्तोै राम्रा थिए

सीस्टम सबै यस्तोै रह्यो परीवर्तन खास छैन

फाल्नु पर्छ देशका दुश्मन भ्रस्ट अनि तस्करलाई

गणतन्त्र आयो भन्छन् तर त्यसमा सास छैन

रोशन

गजल

म पुरुस अनि तिमी नारी हाम्रो अधिकार एकै हो

तिमी दलीत भयार केभो हाम्रो अधिकार एकै हो

देशै खतम पारीसके हामीलाई अलग गराउनेले

आउ जुटेर केहीगरौ हाम्रो समान कर्तब्य एकै हो

कोही शासक कोही शासीत समानता छैन कतै

हामी फुट्नुको अर्थ छैन संघर्सको मैदान एकै हो

चेतनाको दीयो जलाई गाउा गाउामा पुग्नु पर्छ

असमानता अनि बिभेद हाम्रो समस्या एकै हो

राज्य हामी सबैको हो समान अवसर पाउनुपर्छ

समानता अनि सुशासन हाम्रो लक्ष्य एकै हो

रोशन

घाम नडुब्दै भेट्नु सखी

दिपस शाह

घाम नडुब्दै भेट्नु सखी

अन्धकारको के भरोसा

जहाा छायाा समेत मेटिन्छ

त्यहाा मायाको कती  ग्यारेन्टी होला ??

घामको बैजनी किरण

तिम्रो मुहारमा पोतिादाको आभा

दुइआाखा भरि भरि नियालेर

म त्यही आक्रिती मनको क्यानभासमा कोर्नसकुा

ताकी जिन्दगीका भयानक अन्धकारमा पनि देखिरहुा तिमीलाईर् झल्मल सम्झनाको नियास्रो नेपथ्यमा,

याचनै सम्झ बरु तर बिन्ती Û

घाम नडुब्दै भेट्नु सखी

अन्धकारको के भरोसा ??

आजका लालिगुराासे पलहरूले

भोली विगत बनेर अवस्य चिमोट्नेछ

चाउरिएका खुजुमुज्जे हृदयका भित्ताहरूमा,

उसबेला सम्झनाका भर्‍याङ्गमा

खुटि्कला टेक्तै टेक्तै

यिनै सिमि्रके घटनालाईर् वैशाखी बनाउाला

उसोर वैशाखीले अंधेरोमा पनि हिाड्न सघाउला

तर वैशाखी बनाउने त उज्यालो मै हो नि

त्यसैले बिन्ती

घाम नडुब्दै भेट्नु सखी

दिनकै उज्यालोमा वैशाखी बनाइसक्नुपर्छ

अन्धकारको के भरोसा ?

नजानेको भोलि

नदेखेको उज्यालो

नभोगेको आनन्द

भैगो उही अनिश्चित आगतका पोल्टामा राख भो,

जिन्दगीको भर्भराउादो पलहरू

कोपिलाका याम जस्तै न हुन

अनि हुन यि ताजा मौसमी झोका

कि त उडन्ते चराका बथान जस्तै

रुखका लच्किने हाागा बुढिएपछी छाडेर

हरियाली मौसमका आयाम भेट्न भुर्रर उडेर पारी लागेझैा

सपनाहरूले रहरको झोलुङ्गे तरेपछि

जिन्दगीको तारेभिर खर्ङ्गङ्ग पर्छनै

त्यो सुष्क अध्यारो कहरमा

कुन मायाको बिरुवा रोप्नु

त्यसैले,

घाम नडुब्दै भेट्नु सखी

मलाईर् भोलिको पटक्कै भर लाग्दैन सखी

अन्धकारको के भरोसा ?

घाम नडुब्दै भेट्नु है सखी

गजल

रोशन’

लोकतन्त्र र प्रजातन्त्रको नाममा जनतालाई ढाटेर हुादैन

जनताको बिश्वासको मत पाइसकेपछि मातेर हुादैन

जनताको सेवा गर्नु राजनीति हो, इमान्दारीता देखाउनु पर्छ

भोकोपेटका जनतालाई सैध्दान्तिक आदर्स छाटेर हुादैन

राजनीति गर्ने कमाउन होइन कमाउनले राजनीति गर्दैनन्

जनताको बिश्वाससंग भ्रष्टचार र अनियमितता साटेर हुादैन

शान सौकात महल पजेरो जनतालाई नी चाहिएको छ

आ-आपना स्वार्थ पुरा गर्न निर्दोश जनता काटेर हुादैन

कानुनी राज बिधीको शासन समानता हो सबैको चाहना

मेची माहाकाली जुटेर उठौ एकआपसमा फाटेर हुदैन ।

मेरो आदर्श

मनोहर लामिछाने

गच्छे अनुसारका आदर्शहरू

आदर्शका वाचाहरू बोक्दै

हराय, विलाय या के भए

मस्तले रमायको म

गतिवान समयको लेखा जोखा

धरतीको एउटा पात्र

अर्थात जनताको वर्गीय कित्ता

मेरो आदर्श

कतै झुक्कियो

कतै भ्रमजालमा पायो

एउटा विश्वास, इतिहासको समिक्षा

गम खान्छु,

मेरो कुन्टीको झ्यालबाट

सूर्य उदय र अस्तको दृश्यावलोकन गर्दै

मेरो आदर्श जतनले खोपामा राखेको छु ।

आदर्शको भारी बोकाउनेहरूको चेहरा

मानसपटलमा नाच्न थाल्छन्

चिनेका नचिनेकाहरू

डर लाग्दो इतिहास

झन डरलाग्दो वर्तमात

आदर्श व्यक्तित्व फेरिन सक्छन्

समय निर्दयी बन्न सक्छ

अत्तालिन्छु, हत्तासिन्छु

विगतदेखि यस्तै नियति

जीवनको लेखा जोका

देशको हविगत

आर्दश ओल्टाउछु, पल्टाउछु

अनि सुरक्षित खोपामा राख्ने गर्छु ।

बलवान समय

किन कसलाई पर्खन्छ र ?

समयको आˆनै गति

असन्तुलित वर्तमान

भोलि इतिहास बन्नुपर्छ

इतिहासको स्वासत नियम

मन मनै गम खान्छु

आस्था र विश्वास

मेरो खोपाको आदर्श

तीन चार टुक्रा भयो भने

जोड जाड गर्ने लौह व्यक्ति

को बन्ने हो मेरो आदर्श

जीवनको उत्तरार्धमा

मेरो यात्राको एउटा चक्र

आर्दश हराएको विज्ञापन गर्दै

भेटाउनेलाई पुरस्कार दिन

चौबटोमा पर्खनु पर्ने हो कि ?

थकित र अन्यौलता बीच

नयाा ऊर्जा समाहित गर्दै

मेरो आदर्शलाई

स्वयं निलकण्ठ बनि

आपैFmभित्र सुरक्षित राखेको छु ।

लोडसेडिङको महिमा

लेखनाथ थापा

लोडसेडिङले सबैलाईर् दिक्क पारेका बेलामा तलाईर् मात्र केको खुसी भन्नु होला । मलाईर् त खुसी नै लागिरहेको छ । किनकि आजसम्म दिनमा १४ घण्टा मात्र न हो । जाबो आठ घण्टा बिजुली देख्न नपाउादा के भो र । जावो १४ घण्टा नाथे दैनिक नित्यकर्म गर्दा गर्दै बिताउन सकिन्छ । बााकी १० घण्टा बिजुलीसाग उठबस गर्न पाइएकै छ । मानिसहरू त्यत्तिकै आत्तिएका छन्, कुरा काटेका छन्, काटेका छन् । पोहोरसाल दिनमा सोह्र घण्टा अध्यारो खेपेको बिर्सनु भो ? यसपाली अहिलेसम्म मात्र आधा याने १४ घण्टा । पूरा र आधाको फरक हिसाब गर्ने हो भने सिधै आधा फाइदा । पछि लोडसेडिङ बढ्जाने कुरा आˆनै ठाउामा छ । हिजोअस्ति कुन दिन हो मन्त्रीजी प्रस्ट्याउादै हुनुहुन्थ्योÙ लोडसेडिङ अझ बढ्छ भनेर । बढ्दा-बढ्दै अठार घण्टा पुग्छ रे यो सुन्दा त मन त्यसै फुरुङ्ग भएर आउाछ । आहा आजभोलि कत्ति रमाइलो । एकैछिनमा फेरि मन कुाडिएर आउाछ । अठार घण्टा लोडसेडिङ भयो भने ? हुन्छ, नहुने कुरै छैन । मन्त्रीले भनेका कुरा नपत्याए कसका कुरा पत्याउने ? तब त बिजुली नानीसाग भेटै नहुनेभो । बिहान उठेदेखि राति नसुतेसम्म लोडसेडिङ । अनि कसरी भेट होला त, सपनामा ? मन्त्रीजी दिक्क हुनुभार छ । जति लोडसेडिङ गरे पनि हुनेखानेका घरमा सधैा उज्यालो । यो वर्गले इन्भर्टर राखेर झन् धेरै विद्युत खपत गर्दा रहेछन् । हुादा खानेहरूलाईर् झन् सास्ती भा’छ । मन्त्रीजीले नयाा उपाय निकाल्नु भो इन्भर्टरको आयात नै किन बन्द नगर्ने ? तर आयात बन्द गरेको एक बर्ष भैसक्यो । हुनेखानेहरूका घरमा कहिल्यै अाध्यारो छिरेन । इन्भर्टरको आयात बन्द गर्ने उपायले काम नगरेको हो त भनेर पत्रकारले सोधनी गर्दा उहाा भन्दै हुनुहुन्थ्यो हामीले हिउादमा लोडसेडिङ गर्दाका बखतमा मात्र इन्भर्टरको आयातबन्द गरेका हौाÙ वषर्ायाममा होइन । धूर्तहरुले वषर्ायाममा इन्भर्टरको आयात गरी हिउादमा बिक्री गर्दारहेछन् त के गर्ने ? एकताका एउटा यस्ता मन्त्री आउनु भो । अलिक दिन लोडसेडिङ बन्द गराउनु भो । लोडसेडिङ होइन कि बढीभन्दा बढी विद्युत खपत गर्न उपभोक्ताहरूलाईर् सल्लाहा पो दिनुभो । भरसक सबैले हिटरमा खाना पकाई खेरजाने विद्युत खपत गर्नुपर्छ भन्दै ग्यास र मट्टतिेलभन्दा हिटरमा खाना पकाउादा सस्तो पर्छ भन्न पनि भ्याउनु भो । त्यसबेला विद्युत् प्राधिकरणाले  पनि मन्त्रीजीकै भाषामा खोक्यो । तर दुःखको कुरो मन्त्रीजी धेरै दिन टिक्नु भएन । फेरि लोडसेडिङ शुरु भैगो । धेरैलाईर् बुझ्न गाह्रो भयो । कहिले नपुग्ने कहिले धेरै हुने यो लोड भन्ने चीज कस्तो विचित्रको हुादोरहेछ । तर मेरो सोझो दिमागले पछि आफैा चित्त बुझायो । विद्युत्को लोड भनेको चाहिए अनुसार बढाउन र घटाउन सकिने प्रचुर लचकता भएको इलास्टिक वस्तु रहेछ क्यार । तर जेहोस् लोडसेडिङले नेपाललाईर् एउटा छुट्टै पहिचान दिएको छ । अरु उज्यालो मन पराउाछन् । हामी नेपालीहरू अन्धकारप्रेमी भएका छौा । सुनको भाउले नयाा कीर्तिमान कायम गरेझैा लोडसेडिङको मामलामा नेपालले  पनि विश्व कीर्तिमान कायम नगर्ला भन्न सकिन्न । यस मामलामा हाम्रा मन्त्रीहरू  पनि सचेत छन् । जो मन्त्री आए पनि भरसक लोडसेडिङ कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा रातोदिन कसरत गरेकै हुन्छन् । आˆनो पालामा विश्व कीर्तिमान कायम गर्न गराउन कसलाईर् पो रहर हुन्न र । चौबीसमा चौबीस नभए पनि कम्तीमा अठार घण्टा लोडसेडिङको समयावधि पुर्‍याउने हाम्रो लक्ष्य हो । तर पोहोर परार सालमा पनि यो लक्ष्य हासिल गर्न सकिएन । सोह्र घण्टासम्म पुगेर फर्किनु पर्‍यो । यो साल के होला भन्न सकिएन तर अर्को सालसम्ममा पक्कै पनि अठार घण्टाको लोडसेडिङ गर्ने लक्ष्यमा कसो नपुगिएला ? हरेक कुरालाईर् सकारात्मक सोचबाट हेर्नुपर्दछ । लोडसेडिङ जतिसुकै बढे पनि यसका सकारात्मक पक्षहरू प्रशस्तै छन् । यसबाट धेरै फाइदा  पनि लिन सकिन्छ । अथवा यसलाईर् यसरी भनौा कि नेपालले सालबसाली रुपमा लोडसेडिङबाट धेरै फाइदा लिइरहेको छ । कसरी भन्नुहोला । ल सुन्नुहोस् लोडसेडिङका कारणले उद्योग कलकारखाना कम चल्ने वा बन्द हुने हुादा कामदारहरूको कार्यबोझ घट्छ । कम काम गरे नि तलब पाकिहाल्छ । मालिक वर्गलाई  पनि प्रशस्त फुर्सत हुन्छ । मनोरन्जन, खेलकुद, घुमफिर जे-जे गरे पनि भो । सन् २०११ लाईर् पर्यटन वर्ष मनाउन हामीहरूलाईर् फुर्सत  पनि त चाहिएको छ । फेरि कलकारखाना बन्द भएपछि प्रदूषण कम हुन्छ नै । प्रदूषण कम हुनु भनेको कार्बन उत्सर्जन कम हुनु हो । यसै पनि नेपालले अन्य विकसित मुलुकभन्दा कम कार्बन उत्सर्जन गरी वायुमण्डल स्वच्छ राख्नमा योगदान पुर्‍यादिएको छ र यसबापत डलर प्राप्त गर्ने गरेको छ । अझ देशका उद्योगधन्दा सबै बन्द हुने हो भने त कार्बन उत्सर्जन शून्य हुनेछ । यो शून्यताका आधारमा देशले झन् ठूलो धनराशि भित्र्याउन सक्नेछ । के यो हाम्रो लागि खुसीको विषय होइन र ? जे कुरालाईर्  पनि कम खर्च गरे बचत धेरै हुन्छ । यो सर्वमान्य सिद्धान्त हो । यसअनुसार लोडसेडिङ गरी कम खर्च गर्दा विद्युत् धेरै बचत हुन्छ । यसरी बचत गरी राखेमा आवश्यक पर्दा चाहिए जति खर्च गर्न पाइन्छ । पत्याउनु भएन ? प्राविधिक कुरा जेसुकै होस् । तर सोझो हिसाब गर्दा विद्युत् प्राधिकरणले लोडसेडिङबाट धेरै विद्युत् बचत गर्ने गरेको छ । तिहारमा हेर्नुहोस् त । नेपाल अधिराज्यभरि एकैपटक झिलिमिली बिजुली बल्छ । फारुतिनु गर्दै, बचत गर्दै, गर्जो टार्दै गर्ने विद्युत् प्राधिकरणको यो शैली मलाईर् साह्रै महान् लाग्दछ । आˆनो घर नजिकैको एउटा डान्स, बारको आवाजले दिक्क भएर कुलेश्वरका एक महानुभावले एकदिन रातको एक बजे आˆनो बन्दुक झिकेर गई त्यस डान्स, बारको साइनबोर्डका दशौ गोली वषर्एका थिए । पाचसात वर्षअघि लोडसेडिङ नहुादाका बखत आएको एउटा समाचार हो यो । सबैले सुन्नु, पढनु भएकै हुनुपर्छ । तर लोडसेडिङ हुादा यस्तो सास्ती कसैले बेहोर्नु पर्दैन । रात्रि व्यवसायहरू होटल, रेस्टुारा, डान्सबार, गजल, दोहोरी सबै बन्द । मसाज पार्लर, डिस्को, क्यासिनो सबै बन्द । न हुल्याहा फटाहाहरूको बिगबिगी । न यातायातको घाइाघुईं । अनि चकमन्न शान्त रात । सहरबासीलाईर् आनन्दको निन्द्रा । धन्य लोडसेडिङ । लोडसेडिङले नया आयोजनाहरू ल्याउन प्रेरित गर्दछ । निर्माणाधीन विद्युत् आयोजनाहरू  पनि चााडो सम्पन्न गर्न दबाब सृजना हुन्छ । यसबाट आधिकारिक वर्गलाई कुन आयोजना ल्याउादा कसलाईर् कति र आफूलाईर् कति फाइदा पुग्छ भनेर गृहकार्य गर्न सजिलो हुन्छ । यस्तो दबाबका अवसरमा ठेकेदारलाईर्  पनि झटपट लटपट गरी आयोजना हस्तान्तरण गर्न ठूलो सहयोग पुग्दछ । आजकाल काठमाडौामा ट्राफिक जामको उस्तै समस्या भएको छ । लोडसेडिङ हुादा यो समस्या  पनि स्वतः समाधान हुन्छ । ‘नरहे बास नबजे बासुरी’ भनेझै न रातो बत्ती बल्छ न अनावश्यक गाडीहरू रोकिन्छन् । त्यसैगरी लिˆटहरू बन्द हुन्छन् । मानिसहरू स्वतः भर्‍याङ चढ्छन् ओर्लन्छन् । यसले शारीरिक कसरत बढ्छ । मानिसहरू निरोगी हुन्छन् । औषधीको आयात घट्छ । व्यापार घाटा कम हुन्छ । देशमा आर्थिक क्रान्ति गर्न नै छ । जब देशको व्यापार घाटा कम हुन थाल्छ तब आर्थिक क्रान्तिको श्रीगणेश हुन्छ । विद्यार्थीहरूको पढाइ बिगार्ने प्रमुख कारकतत्व टिभी नै हो । लोडसेडिङले टिभी नचलेपछि पढाइ बिगि्रने कुरै भएन । विद्यार्थीको पढाइ सप्रनु भनेको कसैका छोराछोरी नबिग्रनु हो । छोराछोरी नबिग्रनु भनेको आमाबाबुका नगद, गरगहना, हाडाभाडा आदि सुरक्षित हुनु हो । विद्यार्थीहरू मात्र किन, हरेक मानिसको बौद्धिक स्तर बढाउन  पनि लोडसेडिङले मद्दत पुर्‍याउाछ, कसरी भन्नुहोला । जब हातको रिमोटले काम गर्दैन तब उ फुर्सद हुन्छ । फुर्सद भएपछि केही न केही गर्न अग्रसर हुन्छ । मइनबत्ती बालेरै भए पनि पढ्न, लेख्न कोसिस गर्दछ । पढ्न, लेख्न नसके उ सोचमग्न हुन्छ । जब मानिसलाईर् सोच्ने फुर्सद हुन्छ तब उसको बौद्धिक विकास हुन्छ हुन्छ । अब भन्नुहोस् त के लोडसेडिङ गर्ने खराब काम हो ?

गीतहरू

मनोहर लामिछाने

१.    कट्टखाने साइको भैसी, चिन्दैन पराल ।

शान्ति हुन दिने छैनन्, भारती दलाल ।।

२.    काठमाण्डौमा क्या पढदछन्, दाङ्गैका पोषता ।

सीमा मिच्दै थियोमिचो, भारतको शोषण ।।

३.    सुखारी दुखार सिाट्न, आउने मन छ बर्खा ।

साथी, बहादुर हाम्लाई हेप्ने, भन्ने गर्छ गोर्खा ।।

४.    दुःख दिने नेपाललाई, फाइदा भारतलाई ।

कोल घुम्याझैा घुमाई राख्छ, नेपाली नेतालाई ।।

५.    हृयााबाट देखिने रैछ, दैलेखैको गरी ।

थिचोमिचो भारतका, सबै काल भरी ।।

६.    साइको औढी काा हरायो, बन्गाडज्यूली कुला ।

भारती दलालहरू, गर्छन् कुरा ठूला ।।

७.    धनी काली को बैनी हो, डााडमाथि गाउने ।

भारतको स्वार्थ हेदै, भित्री कैची लाउने ।।

८.    नेपालगन्ज ढाडी गल्ली, थाल बटुकी किने ।

राष्ट्रवाद निेपालीलाई, दुःख, सास्ती दिने ।।

९.    नगर्नु बिलरी कुरा, लाई पिमा जान्याले ।

नाडी नसा छामी सक्यो, संस्था ‘र’ भन्याते ।।

१०.  नयाा ठाउाको नयाा चलन, सिमल्या र धोगी ।

कइ पनि भरपर्दो छैन, देश बिगार्ने हो कि ।।

११.  राति निद नाई दिउासो भोकनाई, दई लाङ्यो तो भाग्दा ।

उद्योगधन्दा सुकि सक्या, भारतका लाग्दा ।।

१२.  गाई भैासीको भइ बिल्लनी, नेती ओदाल पाट ।

मिच्या सिमा फिर्ता लिन, उठौ गाउागाउाबाट ।।

१३.  कोइ भोटको, कोइ औलको, विभिन्न भेषको ।

भारती विस्तारवाद शत्रु, नेपाल देशको ।

१४.  सिमा जाा बजार राम्रो, ताल मिल्याको तोली ।

सिक्किम जस्तो हुने हो कि, हाम्रो देश भोलि ।।

१५.  बग्दै आउला तिर लाउनु, पुतलीका भेषमा ।

राष्ट्रवादी प्रगतिशील, उठ अब देशमा ।।

देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

१-    हृयाबाट देखिने रैछ, सिन्धुलीको गढी ।

कुनै सरकार कोह टिकेनन्, आˆनो अवधिभरि ।।

२-    बाघ बास्यो बिजुली डाडा, खोलामा गुनै छ ।

पार्टीभित्र कचिङ्गल, घुमाउने कुनै छ ।।

३-    ढल्या टोपी, गलफन्दीय, बाजलाई क्या सुहाउने ।

को हो साइले अब चीन, नेपाल रुहाउने ।।

४-    गरौाला मनको रहड, बसी रनु सब ।

भारतका असमान सन्धि, तोड्नुपर्छ अब ।।

५-    कस्तो होला काली साउन, पूणिर्माका जुन ।

कालापानी, नालापानी, लड्ने नेपाली हुन् ।।

६-    नलाग्नु कसैलाई पनि, राहु, केतु, शनि ।

उत्तरमा चेकपोष्ट राख्यो, चाइना हान्या भनी ।।

७-    जन्मनु पहाडमा थेन, पीठमा भारी बोक्ने ।

राष्ट्रसंघमा नेपालको, सदस्यता रोक्ने ।।

८-    लेख पाक्या काफल तिजु, औल पाक्या बेल ।

चम्चा आˆना न आयामा, सरकार फाल्ने खेल ।।

९-    जिउ भुराउनु, मन कुाडाउनु, माया जञ्जालैले ।

नेपाललाई ढाकी सक्यो, र को सञ्जालैले ।।

१०-  न छुस्याई कसैको पिमा, सित्ती माया जाल ।

नेपालका सरकार ढाल्ने, भारतका चाल ।।

११-  आफू खान्छे पान सुपारी, मलाई दिन्छे बिरी ।

भारतका राजदूत यता, गर्ने दादागिरि ।।

१२-  दै जेठी म पनि जेठै, घरवार सुहाउाछ ।

सिक्किम खायो भारतले नेपाललाई रुहाउाछ ।

स्थापित कलाकार बन्ने रहर छ , विपना

विपना दाहाल नेपाली टेलिचलचित्र क्षेत्रमा नया नाम हो । तर नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण हुने टेलिचलचित्र थोरै भएपुगिसरीमा ब्रेक पाएपछि टेलिभिजन दर्शकहरुका लागि विपना परिचित नाम नै बनिसकेको छ । पूर्वी पहाडी जिल्ला संखुवासभाबाट इटहरी झरेदेखि नै उनले स्कुल तहबाट अभिनय शुरु गरेकी थिइन । एसएसली परिक्षा पछि काठमाडौं आएपछि त्यसले सार्थकता पायो । भगवानमा भन्दा अभियनमा विश्वास गर्ने दाहाल सफल र राम्रो कलाकार बन्ने सोचमा छिन्् । दाहालका तस्बीरहरु इकलेज मोडल डट कममा पनि हेर्न सकिन्छ । स्वास्थ्य चेतना जगाउने उक्त टेलिचलचित्रका अलावा दाहालले नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण हुने सुनौलो संसार नामक अर्को चलचित्रमा पनि अभियन गरेकी छन् । राजेश हमालकी ˆयान दाहाल अहिले प्लस टुमा अध्ययनरत छिन् । भविश्यमा नायिका बन्ने रहर राख्ने दाहालसाग गरिएको संक्षिप्त कुराकानी

हिजोआज के मा ब्यस्त हुनुहुन्छ ?

नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण हुने थोरै भएपुगिसरी र सुनौलो संसार नामक दुईर् टेलिफिल्ममा काम गरिरहेको छु ।

चलचित्र क्षेत्रमा कसरी प्रवेश गर्नुभयो ?

- सानैदेखि नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण हुने टेलिफिल्महरु हेर्ने गर्थे । त्यही रहर अहिले आएर पुरा भयो । यसमा साथीभाइ परिवारको पनि सहयोग रहयो ।

कलाकारितामा आउन पारिवारिक सहयोग कस्तो रहयो ?

- परिवार त अभिनय क्षेत्रप्रति सकारात्मक थिएन र अहिलेपनि छैन । म आफ्नै रहरले यो क्षेत्रमा आएको हुा । त्यसैले परिवारका लागि पनि केही गरेर देखाउने योजना छ ।

कतिवटा टेलिचलचित्रमा अभियन गर्नुभयो ?

- अहिलेसम्म दुईर्वटा टेलिचलचित्रमा अभिनय गरेको छु । फिचर फिल्ममा भने अभिनय गर्ने मौका पाएको छैन ।

निर्माता निर्देशकहरुले महिला कलाकारहरुलाईर् बडी एक्पोज गर्न दवाव दिन्छन् रे नि हो ?

- पक्कैपनि हो । कलाकार हुनका लागि अभिनय भन्दा निर्देशक र निर्माताले चान्स दिनुपर्ने ट्रेन नेपाली कलाकारिता क्षेत्रमा छ । त्यसबाट म पनि अछुतो छैन ।

आˆनो अभिनयबाट कत्तिको सन्तुष्ट हुहुन्छ ?

- आफूले सोचेजस्तो अझै गर्न सकेको छैन । तर मौका पाएमा नेपाली कला क्षेत्रमा केही योगदान दिने विचार छ ।

कलाकारलाईर् ग्ल्यामरले स्थापित गराउछ कि अभिनयले ?

- हुन त अभिनयले हुनुपर्ने हो तर हाम्रो देशमा ग्ल्यामर बढि चलेको छ ।

अनि अभिनय सिर्जना हो कि ब्यापार ?

- अभिनय सिर्जन हुनुपर्ने हो । तर नेपालमा सिर्जना भन्दा ब्यापार बढि भइरहेको छ ।

नेपाली चलचित्र माथि किन उठन नसकेको होला ?

- दर्शकको इच्छा र चाहना भन्दा विदेशी नक्कल गरेर तयार गरिएका कारण चलचित्र चल्न सकेका छैनन् । तर नेपालीपन भएका चलचित्र बनाउने हो भने यो आफैमा टिक्न सक्छ ।

ग्ल्यामरका नाममा नेपाली कलाकार अश्लिलता उन्मुख भएको आरोप छ नि ?

- आरोप त के के लाग्छन् लाग्छन् नेपाली समाज पनि आधुनिक हुादैछ । कलाकारले समाजले खोजेजस्तो दिनुलाईर् अश्लिलता भनिन्छ र । अहिलेपनि फरिया लगाएर अभियन गर्ने कुरा भएन नि होइन र ?

कलाकारमा सेक्स अपिल हुनु जरुरी छ कि छैन ?

- बजारमा बिक्ने नै सेक्स र ग्ल्यामर हो । जे विक्छ त्यही कलाकारले दिने हो । त्यसैले विशेषगरी नायिकाहरुमा सेक्स अपिल हुनु जरुरी छ ।

नेपाली कला क्षेत्रमा महिला कलकारमाथि यौन शोषण हुन्छ रे नि ?

-पक्कै पनि हो । यो कुरा त मिडियामा पनि धेरै आइरहेको छ । स्थापित नायिकाहरु सधै निर्देशक र निर्मातासाग जोडिएको देखिन्छ । शोषण हुन्छ तर राम्रा कलाकार छन् भने शोषण नहुदा पनि अवसरको कमि छैन ।

आˆनो कुन बानी नराम्रो लाग्छ ?

- मेरो धेरै हास्ने बानी छ त्यसमा सुधार्न चाहान्छु

अभिनय बाहेक के मा रुचि छ ?

- नृत्य, मोडलिङमा रुचि छ ।

आगामी लक्ष्य बताइदिनुस् न ?

- नेपाली चलचित्र क्षेत्रको स्थापित कलाकार बन्ने रहर छ । यसमा सबैको साथ र सहयोगको अपेक्षा गरेको छु ।

दोहोरी देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटा-  बग्ने पानी, मर्ने मान्छे, काा हुन्छ जमय ।

कस्तो छ गाउाघरको हाल, कस्तो छ समय ।।

केटी-  जेवमा एक पैसा छैन, दिन काट्नु सस्तै छ ।

उस्तै ठालु उस्तै शोषक, अन्याय उस्तै छ ।।

केटा-  यता न उताका जन्ता, चन्दैका टन्टाले ।

मोटरगाडी पुग्या भन्छन््, क्या गर्छन् जन्ताले ।।

केटी-  ल धोबी धुइदिनु राम्रो, मेला लाउने साडी ।

धुलौट्या बाटोमा गुड्छन््, थोत्रा मोटर गाडी ।।

केटा-  साइतेरा पछेउरीमाथि, लेख्छु मेरो नाव ।

अमनचयन सुखशान्ति, छ क्या सन्चै गाव ।।

केटी-  लेखका चोताका त्युन, साग खानु है भाजी ।

गाउाका छन्् दुखारी कुरा, कहाा छन्् सहरबासी ।।

केटा-  इल्या छाडी काल्ना बढ्ने, भदवईका भर ।

बाटोघाटो सबै राम्रा, अल्काअल्का घर ।।

केटी-  साइका घर मार्ने राङ्गो, मलाई लाग्छ डर ।

सभाषद्, मन्त्रीहरू बस्छन्् कस्ता घर ।।

केटा-  ल्याइदिनु दाङ्गैको तेल, सर्दी लाग्या घस्न्या ।

सग्र छुने अल्का घर, मन्त्री सांसद बस्न्या ।।

केटी-  बाघ होइकी डराग होइ, बनैमा गर्जिने ।

रूपस्या छ कि काठमाडौाय, नेता नफर्किने ।।

केटा-  जेठीबैनी गुर्ता पोइल, कान्छी बैना तल्ली ।

नेताका हिाजडा हिाडाइ, काठमाडौाका गल्ली ।।

केटी-  डााडाका उत्तिस रामा, निगाली खोलाकी ।

नयाा सरकार बन्यो भन्छन््, अब केही होला कि ।।

केटा-  पाकेइको अम्रैको डाली, परिगयो खोला ।

उस्तै नेता उस्तै सरकार, भरनामान्याईर् तोला ।।

केटी-  स्याउली भया ओइलाई जाला, ढुङ्गी राख्नु चिनु ।

ढङ्गरङ्ग छैन भन्या, गाउनै पढाइदिनु ।

केटा-  सिकारी पैकेलो रैछ, बन्दुक पर्‍यो खोला ।

आउने भन्दै घुर्की लाउाछन््, जान्नु आफैा तोला ।।

केटी-  राजापुरेहे रङ्गीपुर, कुइन्या है कचाली ।

धन्य रैछै काठमाडौय, नेतालाई बसाली ।।

देशै हल्लाउने थप्पडहरु

देविप्रसाद रेग्मीले झलनाथ खनालका गालामा हानेको थप्पडले देशै हल्लियो । थप्पड खाएको तीन हप्ता नपुग्दै झलनाथ खनाल प्रधानमन्त्री भए । तर यो थप्पड पहिलो भने होइन । अरु धेरै थप्पडकाण्ड भएका छन् नेपालमा । देशै हल्लाउने छवटा थप्पडकाण्ड भएका छन् नेपालमा । अब सातौा थप्पड कसका गालामा पर्ने हो ? अहिले नै भन्न सकिन्न ।

थप्पड नम्बर १ ः कुरा पञ्चायतकालको हो, त्यतिबेला स्वास्थ्यमन्त्री थिए-  बदि्रप्रसाद मण्डल । उनले वीर अस्पतालकी एकजना नर्सलाईर् थप्पड लगाए । हातपात गरेपछि ठूलै हङ्गामा मच्चियो । हातपातको घटना भएको १२ घण्टा मात्रै भएको थियो । स्वास्थ्यमन्त्री रहेका मण्डललाईर् मन्त्री पदबाटै मुक्त गरियो ।

थप्पड नम्बर २ ः २०५० साल साउन ६ गते बुधबार संसद् भवन सिंहदरबारमा संसद्को बैठक चलिरहेको थियो । एमालेका तत्कालीन सभासद् गोल्छे सार्की बोलिरहेका थिए । त्यतिबेला स्थानीय विकाशमन्त्री थिए कााग्रेस नेता रामचन्द्र पौडेल । आफू बोलिरहादा स्थानीय विकाशमन्त्री पौडेलले जिड्काएको भन्दै एकाएक रन्किए गोल्छे सार्की । अनि सरासर मन्त्री पौडेलका गालामा पााच चड्कन लगाइदिए । संसद् बैठकमा खैलाबैला नै मच्चियो । हातपात गर्ने गोल्छे सार्कीमाथि कारवाही भयो ।

थप्पड नम्बर ३ ः २०६६ साल कार्तिक २४ गते मंगलबार तत्कालीन कृषि तथा सहकारी राज्यमन्त्री करिमा बेगमले पर्साका सिडिओका गालामा पााच थप्पड लगाइन् । दिउसो सााढे १ बजे पर्सा जिल्ला प्रशासन कार्यालयभित्र  प्रवेश गरी करिमाले प्रजिअ दुर्गाप्रसाद भण्डारीलाईर् चड्कन लगाइन् । करिमाले हातपात गर्दा भण्डारीको चश्मा फुट्यो । करिमालाईर् कारवाही भएन ।

थप्पड नम्बर ४ ः २०६५ साल जेठ १५ गते बुधबार । संविधासभाको पहिलो बैठक । सुर्खेतकी सभासद् कमला शर्माले पूर्वगृहमन्त्री तथा कााग्रेस सभासद् पूर्णबहादुर खड्कालाईर् चड्कन लगाइन् । त्यो पनि हातले होइन, चप्पल फुकालेर । त्यसपछि बैठकमा नै हङ्गामा भएको थियो । त्यतिबेला कमला शर्माप्रति नै धेरैले सहानुभूति देखाए ।

थप्पड नम्बर ५ ः २०६७ साल माघ ६ गते । एमाले अध्यक्ष झलनाथ खनाललाईर् सुनसरी भरौल-१ का देविप्रसाद रेग्मीले गालामा चड्कन लगाए । खनालले एमालेमा प्रवेश गर्न कार्यकर्तालाईर् टीका लगाउने क्रममा लाइनमा आएका रेग्मीले खनाललाईर् चड्कन लगाएका हुन् । यो चड्कनले पनि विश्वव्यापी चर्चा पायो । त्यसको तीन हप्ता बित्न नपाउदै झलनाथ खनाल मुलुकका प्रधानमन्त्री भए ।

थप्पड नम्बर ६ ः २०६७ माघ १८ गते । एमालेका पोलिटब्यूरो सदस्य खगराज अधिकारीलाईर् एमालेकै कार्यकर्ताले दुई झापड लगाए । अधिकारीलाईर् एमालेकै पार्टी कार्यालय अगाडि थप्पड लगाइएको थियो । तर झलनाथमाथिको थप्पड चर्चामा रहेको बेलामा यो थप्पड चर्चामा भने आयो ।

१४ फेबु्अरी अर्थात् प्रेम दिवस

दिनेशजंग शाह

-१४ फेबु्रअरी  आयो फेरि एकपटक मनलाईर् वंैशालु बनाउादै । सिद्धान्त  भन्छ प्रेमको सन्तलाईर्  सर्झाउनि  दिन भ्यालेन्टाइन्स डे । वैंशालु स्वरहरु थप्छन् छुट्टएिका मनहरुलाईर् मिलाउने दिन । तर पनि किन हो कुन्नि पूर्वीय दर्शनका परम्परागत ठेकेदारहरु किन असजिलो मन गर्छन् सेन्ट भ्यालेन्टाइनको नाम सुनेर । प्रेम संस्कार र संस्कृतिभन्दा पनि मानवता र भावनाको प्रतिमूर्ति हो । प्रेम र प्रणयका महापुरुष कसरी अपवित्र हुन सक्दछन् धर्मसम्प्रदाय भूगोल र आस्थाहरुभन्दा भिन्दै हुन्छ माया- स्वतन्त्र र बन्धनमुक्त । भ्यालेन्टाइन्स डे मुटुमा ढुकढुकी हुनेहरु सबैका लागि हो । बााचुञ्जेल वैंशालु भइरहने मनहरुका लागि सांसारिक प्रेमोत्सव हो भ्यालेन्टाइन्स डे । संसारमा विरलै भेटिएलान् यस्ता मानिस जसको जीवनलाईर् वंैशालु मायाले प्रभावित नपारेको होस् । अप्रत्यक्षरुपमा भए पनि मानिसले प्रेम र यौवनलाईर् जीवनमा अनुभूत गरेकै हुन्छ । काठमाडांै कलेजका सुरुवाती दिनहरु । भ्यालेन्टाइन्स डे बारे मन अनि मस्तिष्क अनभिज्ञ थियो । त्यसताका सांस्कृतिक जगमा उभिएर भ्यालेन्टाइन्स डे को खुबै आलोचना हुन्थ्यो काठमाडौा नगरीमा । आलोचकहरुको उाचो आवाजमा निकै दम देखिन्थ्यो । दोषी यत्रतत्र घोषणा गरिन्थे । सबैभन्दा तिखो निशानामा एफएम रेडियो स्टेशनहरु हुने गर्थे । भ्यालेन्टाइन्स डे त्यो मझधारमा उभिादा लाग्थ्यो दुवैको तर्कका तुक छन् । एकातिर संस्कृति अर्काेतिर प्रेम र समर्पणका कथा । तैपनि मनको तराजु प्रेमतर्फ ढल्किएझैा भान हुन्थ्यो । मनमा तर्कवितर्कको आाधी नै चल्थ्यो । मनमा विद्रोह चल्थ्यो शिवरात्रिमा नागाबाबाहरुको लिङ्ग पूजाचाहिा संयमित र सभ्य संस्कार हुने तर भ्यालेन्टाइन्स डे उच्छृंखल र असभ्य । जीवनकै गोरेटोमा आज पश्चिमी संसारमै रुमल्लिादा मनको निचोड छ- स्वरसम्राट नारायणगोपाल र अमेरिकी र्‍यापर कायने वेस्टको स्वर र तालमा विविधता भए पनि दुवैको सिर्जनाको उद्गम र मिलनबिन्दु प्रेम नै हो । क्यालिफोर्निया र काठमाडौा जहाा बसे पनि प्रेमको चुरो एउटै हो । त्यसैले जति नै बन्धन भए पनि खुसुक्क प्रेमको सन्तलाईर् सम्भिmन कसले पो छेक्न सक्दछ । त्यसैले गरौा १४ फेब्रुअरीको सम्झना । प्रेमको विविधता अनि प्रकृति बुझ्न सन् २००९ को मे महिनाको एक घटनालाईर् नियालौा । श्रीलंकाको विद्रोही समूह लिवरेसन टाइगर अफ तमिल इलम लिट्टेका नेता भेलुपिल्लाई प्रभाकरण मे १९ मा श्रीलंकाली सेनाको घेराबन्दीमा मारिए । त्यसको केही दिनपछि भारतीय नेतृ एवं दक्षिण भारतीय फिल्म क्षेत्रकी चर्चित पूर्वसिनेस्टार जय ललिताले प्रभारकणको मृत्युलाईर् एक प्रेमी योद्धाको हत्याको रुपमा चित्रण गरिन् । र, उनको सो भनाइले भारतीय फिल्मी सञ्चारमाध्यमले प्रमुखता पायो । एक पत्रिकाले लेख्यो एक भ्यालेन्टाइनका मौत । धेरैलाईर् थाहा नहुन सक्छ सन् १९८३ मा सुभाष घईले निर्माण गरेको हिन्दी फिल्म हिरो विषयवस्तु प्रभाकरणको वास्तविक जीवनमा आधारित थियो । जैकी श्राफ र सन् १९८१ की मिस इण्डिया मिनाक्षी शेषाद्री अभिनित सो फिल्ममा देखाइएको जस्तो प्रभाकरणले अर्कै प्रयोजनका लागि केटी अपहरण गरेका र पछि माया बसेपछि उसैसाग विवाह गरेका थिए । प्रभ्ाकरणको निजी जीवनलाईर् विषय बनाइएको हिरो बलिउडको इतिहासमा सफल चलचित्र मानिन्छ ।

अनेक छन् प्रेमका रुपहरु ः रामसीताको दाम्पत्य प्रेमदेखि राधाकृष्णको अलौकिक प्रेम हुादै विश्वामित्र-मेनकाको प्रणयोन्मत्त प्रेम अनि नेपोलियन-जोसेफिनको मादक प्रेम । अनि छन् विभिन्न प्रेमकथाहरु -लैला-मजनु, सिरी-फराहाद, हीर-राझा, रोमियो-जुलियट, मुना-मदन, मालती-मंगले । अझ कति लेखिने हुन् यस्ता कथाहरु व्यथाहरु । जेहोस् यो भ्यालेन्टाइन्स डे यस्तै कथाव्यथाहरुको सम्झना हो ।

भावनाको व्यापारीकरण ः भ्यालेन्टाइन्स डे मा महागा कार्डरु पठाउने चलन उत्ति साह्रो पुरानो होइन । इस्वी संवत् १७८० ताका युरोपमा प्रचलित भएको हो यो अर्काका शब्दहरुको माध्यमबाट आˆनो भावना व्यक्त गर्ने चलन । यी कार्डहरु उत्पादन लोकपि्रय भए जर्मनीमा । नाम भने त्यहाा ‘मित्रता कार्ड थियो । तर हुरुक्क हुन्थे प्रेमीप्रेमिकाहरु भ्यालेन्टाइन्स डे कार्ड पाएपछि । हरेक कुराको मोल तोक्न खप्पिस अमेरिकीहरुले प्रेमीदिवसलाईर् कार्ड दिवसमा रुपान्तरण गरिदिए । ईस्वी संवत् १८४० को दशकताका इस्थर ए. हलैण्ड ५००० डलरभन्दा बढीको कार्ड बेच्न सफल भयो र त्यसपछि हलमार्क कार्डले आˆनो उत्पादनको बिक्री बढाउन भ्यालेन्टाइन्स डेलाईर् लोकपि्रय बनाउन कम्मर कसेर लाग्यो । भारतमा पनि झण्डै त्यस्तै भएको हो । आर्चिज कार्डस् फूल बेच्ने पसलहरु प्रेमगीतका क्यासेट बेच्नेहरु तथा केबुल टेलिभिजन च्यानलहरुको स्वार्थ ठ्याक्क मिल्न पुग्यो र उदय भयो एउटा रमाइलो दिवसको । विश्वव्यापीकरणको यस प्रभावबाट काठमाडौा मात्र के मुक्त रहन सक्दथ्यो र । माइकल ज्याक्सन म्याक्डोनाल्ड र एमटीभीलाईर् हुर्काउने शक्ति हो भिटामिन-एम ।

मनी-पैसा ः भावना बिक्न थाल्यो । कार्डको स्तर र उपहारको दामसाग दााजिन सुरु भयो माया । अमूल्य केही रहेन । तर विकृति भित्रियो भन्दैमा मूलभाव त्याग्नुपर्छ भन्ने त होइन नि । भ्यालेन्टाइन्स डे का मौलिक चिहृनहरु खर्चालु छैनन् । रातो रंगको पानको पात आदिमकालदेखि नै मुटुको परिचायक रहादै आएको हो । रातो रिवनले मायालाईर् दर्शाउाछ नै । गुलाफको कोमलता र लजालु वैजनीले आनन्दित नहुने कुन नै मन होला र ।

इतिहास  थरीथरीका छन् किम्वदन्तीहरु ः सबभन्दा लोकपि्रय आध्यनअनुसार सेन्ट भ्यालेन्टाइन ई सं २७० ताका रोम नजिकै बस्ने एकजना पादरी थिए । त्यो समय रोमन साम्राज्यको पतनकाल थियो । एकपछि अर्को युद्धमा हार्दै गरेका सम्राट क्लौडियसले आˆनो फौजलाईर् चिन्तामुक्त राख्न सिपाहीहरुले बिहे गर्न नपाउने नियम बनाए । तर सृष्टिको नियम सम्राटले रोक्दैमा के रोकिन्थ्यो । प्रेमीहरुलाईर् भित्रभित्रै मिलन गराउादै हिाडे सेन्ट भ्यालेन्टाइन । प्रेमीहरुको मित्रु को पत्तो पाउनासाथ उनलाईर् थुन्न लगाए सम्राट क्लौडियसले । जेलमा सेन्ट भ्यालेन्टाइनले झनै उका गरे । उनको माया बस्यो जेलर एसटेरियस कि छोरीसाग । प्रेमको शक्ति अर्थाथ् च्यालेन्टाइनको सम्पर्काा आउनासाथ दृष्टिहीन एसटेरिएस-पुत्री आाखा देख्न सक्ने भइन् । उनलाईर् झुण्डाइएको दिन आˆनो प्रेमिकालाईर् भ्यालेन्टाइनले पत्र लेखे- म तिमीलाईर् माया गर्छु । र यसरी पवित्र बन्न पुग्यो यो प्रेम दिवस । योबाहेक यसबारेमा अन्य दन्त्य कथाहरु पनि छन् । जेहोस युरोपेली साम्राज्य र इसाई धर्मको विश्वाससागै यो दिवसले ठूलो आकार लियो । जसलाईर् सूचनाको प्रविधिले विश्वव्यापी बनायो । अन्त्यमा जीवन्त संस्कृति जहिले पनि गतिशील हुन्छ । सांस्कृतिक स्थिरता त जडता हो । प्रेम सिकिएन भने घृणा भित्रिन्छ र घृणालाईर् जित्ने अचुक अस्त्र प्रेम नै हो ।

देउडा

मनोहर लामिछाने

हातभरि फोहरा उ दाउरी चिर्दा चिर्दा ।

घरबारी सखापै भयो, ऋण तिर्दा तिर्दा ।।

ओड्नलाई च्यढ्दरै छैन, ओछयाउनलाई दरी ।

न्याय खोजन गाउामै आउछु, करनाली तरी ।।

बाजका सुकिला दात, दाहि्रमका मिल्ला ।

शोषकको जग जगी उस्तै, देशका सबै जिल्ला ।।

मेघ आयो सहल्याबाटी, कुइरो फााटी फााटी ।

शोषकको साङलो टुटाउ, सबै जिल्ला वाटी ।।

मंगलसैन दरबार, ओलग ल्यायो केला ।

डााडामुनि घर लाया, भराइनीका घर ।

म जिल्ला फरकनै आाटया, गाऊ नै सम्झी घर ।।

कैले वारी कैले पारी, छिप्या खोला तरी ।

सामन्तीको उस्तै सोखछ, हाम्रा देशैभरि ।।

रर्‍याई रर्‍याई खोला छर्‍याई छर्‍याई पानी, को बाइगो सिकारी ।

सामन्ती फठाहाधनी, जन्ता छन् भिकारी ।।

बम्बैका सेटले लियो, अमि्रकानको गोरी ।

सामन्तीको नामलो चुडौ, दो बाटर्‍या डोरी ।।

हिमाल हिउ पडी गयो, काा गई डााˆया चडी ।

जनतालाई सधैा दुख्ख, जालीकी मनपडी ।।

म सत्दो, मैलाई छ दुःख, संसार दुःखी, सारा ।

जाली फटा ठकि गर्नलाई, उठ सर्वहारा ।।

रामले चिठर्‍याका मुग्रा, पानी खाइजाउ सीता ।

जाली फटा सुख्ख काट्दा, जनता दुःख बीता ।।

दिन नलागौ ग्रहदसा, बरु लागे रिन ।

उठौ जागौ दाजु भाइ हो, आˆनो सत्ता लिन ।।

देशैभरि अस्त व्यस्त, माधव छन् मस्तीमा ।

विद्रोहको रााको बालौ, हाम्रा गाउा बस्तीमा ।।

रटक्क कट्टक्कै भयो, दातैमा सुपारी ।

मुक्ति खातिर फेरि उठ, सबै नरनारी ।।

मामा माइज्यू भरिगया, फूपको धनसारी ।

कोइ सुकारी कोइ दुखारी, कसैलाई मनपरी ।।

दाइ भाउजु झगडा गर्दा, भैसी खर्क खर्क ।

फटाहा गाउा छोड्न लाग्या, तेरो बाबा पर्ख ।।

जुम्ली ल्याउादो हिङ सिलाजित, भोटर्‍याले कस्तुरी ।

मेलारु विधायक हाम्रा, निदाय सुस्तरी ।।

राजा वाइग्या नेपालका, काासकिा पण्डित ।

मुलुक हाम्रो जाइको ताइछ, नेता छन् खण्डित ।।

बजार भाउ उक्लिदो छ, पेसा छ मन्दिमा ।

नेपाल देशलाई ठगी खायो, सुगौली सन्धीमा ।

सबैको भलो नै हवस, कस्कै नहोस खती ।

पराइका दलाल बन्या, पाजी नेता जति ।।

अवत हिउदमास लाग्यो, बालपाली हेल जया ।

राम्रा नेता संगठितहौ । देशको भाया भया ।।

रावनका सुनौला मृग, राम राजा सिकारी ।

देश कंगाल, अनिकाल, न बनाउ भिकारी ।।

लेकहै हिउवगी आयो, कुइन्या पडर्‍यो डम्म ।

जनता मुक्ति हुन्या छैनन्, न उठ्दासम्म ।।

एकैदिन तीन गरी एघार पुगे मेरा आफन्त

मायाप्रसाद शर्मा ‘पारशमणि’

आज मेरा पविारका तीन जना सदस्यले सात हिऊद काटिसकेछ । बहिनी ममिता,भतिनी अम्बिका,भदै पार्बबती र एक जन जिल्ला कै क.ताराको उच्च सहादात भएको बिर्सिनै नसकिने दःखदाही दिन हो । सामन्ती सत्ता त्यसका मालिक र दरवारलाईर् ढाल्नका लागि  हाम्रो परिवारबाटै रगतको खोलो वगाउन तयार भए । तिनीहरूबारे छोटो बिबेचना गर्नुकर्तब्य ठानेकोछु । क्रान्ति आफैमा एउटा महान जटिल प्रकुया हो । यसकोे सरल रूप हुदैन । निकै ठुलो जोखिममा विपति,भुमारी र घुम्ितहुदै आगाडी वढदछ । वर्ग संर्घषका

चुनौतीहरूको समान गर्नका लागि दु.ख कष्ट गर्नुे पर्न ठुला ठुला वलिदानका कुतिमानहरू ख्ाडाहुन्छन । ती सबैलाई सहज र सरल ढंगले पचाउनु पर्ने हुदोरहेछ । आफुले त्याग र समर्प्ानको नाममा दिसा-पिसाव मात्र त्याग्ने,दोष जति अर्काको थाप्लोमा हालेर आफु पन्छिने छलिने प्रबृतिले क्रान्तिलाईर् कहिल्यै विजयमा पुयाउन सक्दैन । इतिहासमा मरणसिल पुजीपती वर्ग्ाले आफनो अस्तित्व कायम राख्न आफुसग भएको सारा तागत लगाएर मात्र श्रमजीवी वर्गको राज्यसता आउनुमा रोक लगांउछ । त्यो हत्या,हिसा ,लुटपात,आगजानीद्धारा क्रान्तिलाईर् रोक्न खोज्दछ । महान जनयुद्धको क्रममा मेरो परिवार र परिवारहरूको अत्यन्त

निकटवाट करिव १ दर्जन स्ादस्यहरूले उच्च सहादत प्राप्त गरेकाछन । तिनिहरूको विरताको सम्मान,परिवारको पिडा  आक्रोश,अभावको सामान,क्रान्तिको पुर्णविजयको सफलताका लागि आफुलाईर् उभ्यायनु पर्ने चुनौती अबश्य पनि छ् । जस्ाले मलाईर् चुनौतीपुर्ण गौरव प्रदान गरेकाछन । गल्ती गर्नमा रोक लगाएकोछ,क्रान्तिकारी  सिपाही वन्न प्रतिवद्ध वनाएकाछ । आज महान् शहीदहरूको रगत वेपत्ताहरूको दारुणीक जीवन र शोषित उत्पीडीत जनसमुदायको पसिनावाट नयाा नेपाल निर्माणको लागि देशी-विदेशी प्रतिगामी र अतिक्रमणकारी तत्वहरूको चुङ्गुलमा नफसिकन   हामीले अगाडि बढ्नुछ । संसारमा कतैपनि हत्या र दमनले क्रान्तिको परिवर्तनको प्रक्रिया रोकिएको छैन । नेपाली जनताको रगतमा होली खेलेर पनि समान्ति सत्तालाईर् वचाउन सकेनन् ।

१ इन्द्रलाल आचार्य -क.दारुण) जगतीपुर १मा बुवा भबिलाल आचार्य र आमा यरावती आचायको गर्बबाट २०२४।९।२५ जन्मिएको मेरो महिलो भाई हो । उ २०४७असारमा संयुक्त जनमोर्चा नेपाल इकाई समिति जगतीपुरको अध्यक्ष भई राजनैतिक जीवनको सुरुवात गरेको थियो । २०४७ भाद्र ५ गते ने. क.पा -मशाल) को प्ाार्टी सदस्य भएको थियो ।   २०४७ मंसिर १५ गते ए.सि.एम.एसि.एस.हुदै २०५१असोज १५गते डि.सि.एम भयो । .२०५५असोजमा सेक्रेटरीयट डि.सि.एममा जीम्मेवारी समाल्ले अबसर मिल्यो । २०५०कार्र्तिकमा योङ कम्युनिष्ट लीगको जिल्ला संयोजक २०५२ कार्र्तिकमा लडाकु दल कमान्डर २०४७मा अ.ने.रा.स्व.बि.युु-क्रा) जिल्ला कोषाध्यक्ष २०४८मा भेरी ज्ञानोदय क्याम्पस जाजरकोटको स्वबियु सभापति २०४८मा भेरी ज्ञानोदय क्याम्पसको ब्यवस्थापन

समितीको सदस्य भउर पार्टीको निर्देशन बमोजीम काम गरे । साम्राज्यवादी विस्तारवादीहरूको भुई चढेर नेपाली जनतामा राज गर्न खोज्ने सामन्ति त्वहरूका विरुद्ध लड्दा-लड्दै इन्द्रलाल र क.कुशलका साथ १३ गते भुरको आली भुरचौर प्रशिक्षण सकेर १४ गते विहान आफ्नो गाऊ तरि हिडे । १५गते दिऊसो बुङ्ग्रे खोलामा नुहाएको कागे्रसी फटाहा  प्रहरी चौकीमा खवर पुर्‍याए । त्यसपछि खलंगा जगतीपुर मटेला प्रहरी चौकीबाट कुदुको कुस्तरालाईर् निशान बनाइएछ । यी सबै कुरा निश्चित भइसके पछि इलाका प्रहरी कार्यालय जगतीपुरका इन्चार्ज हरिदत्त पाण्डे,खलंङ्गाबाट इन्पेक्टर विकास गुरुङ र विक्रम थापाको नेतृत्वमा  जगतीपुरको वटाला गाऊमा पुग्यो । त्यही पश्चिम नाकाबाट फुत्कने क्रममा क.कुशल भाग्न सफल हुनु भयो भने गोली हानेर इन्द्रलाईर् त्यही ढले । भोलिपल्ट कुस्तरा गाऊमा प्रहरीहरू र सुराकीहरूको संयुक्त पहलमा खिमबहादुर.बस्नेतलाईर् कब्जामा लिई बन्दुक्को कुन्दाले हाने । गाउ भरी घिसारेर घुमाए,आखा झिके,कान काटे । गाऊ देखि तलको ओडारमा लिएर गोली हानी हत्यागरे । सबै गाउलेहरूलाईर् पिपलचौतारीमा जम्मा गरेर माअेवादी र अरु पक्षलाईर् छुट्टयाउने काम भयो ।र्  हामीलाईर् थाहा छैन भन्दै अप्रत्यक्ष रूपमा पुलिसलाईर् समात्न लगाएर.चनाखे सार्की,गोपाल बस्नेत,लोकेन्द्र बस्नेत र कालीबहादुर.बस्नेतलाईर् छुट्टै पारेर डोरीले हात बाधेर गाऊदेखि २ घण्टा टाडा लैनचौरको बगरमा लगेर चरम यातना दिदै दिउसो २ बजेतिर लाईन लगाएर गोली हानी हत्या गरियो ।

२ भद्रलाल आचार्य-क.-अभय) २०२७/१०/२७ भुर ९ मा ब्ाुवा शर्मालाल आचार्य आमा गतीदेबीका कान्छो छोरा हो । विभिन्न सामाजिक कार्यमा निरन्तर खट्ने भाई भय २०४६ सालको परिवर्तन पछि २०४७ असार देखि घोषित रूपमा राजनैतिक सकृयता साथ अगाडि बढेको थियो । देशका नाममा,क्रान्तिका नाममा,जनताका नाम,२०४८ सालमा एकमात्र क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट पार्टी तत्कालिन ने.क.पा. -मसाल) को सदस्य वनेको थिए । २०४८ असारमा संयुक्त जनमोर्चा नेपाल इलाका समिति सदस्य, २०४९ मंसिर १५ गते ने.क.पा -ए.के) प्ाार्टी सदस्य बनेको थियो । २०४९मंसिर १५ गते ए.सि.एम.भएर काम गर्दै २०५२ साल देखि हामी एउटै घरबाट चारभाई एकैपटक पुर्णकालीन भएका थियौ ।.२०५५/१०/मा

ए.सि.एस.२०५५ असोज १९ गते डि.सि.एम. २०५७माधमा सेक्रेटरीयट सदस्य,२०५१ कार्र्तिकमा योङ कम्युनिष्ट लीगको जिल्ला सदस्य,२०५२ कार्र्तिकमा लडाकुदल सदस्य भएको थियो । जीवन भनेको केवल हाड, मासु र छालाको थुप्रो होइन भन्ने कुरा वुझ्यो । रातो झण्डा बोकेर गाऊ,सदरमुकाममा क्रान्तिको नारा लगायो । जनताको नारा लगायो । देशभक्तिको नारा लगायो । त्रिवेेणी,लह,जगतिपूर,पाचवाटियाका रेडहरू र कयौ जनविरोधी तत्व सुराकी,सि.आ.डी.,हत्यराहरूको कारवाही सहभागी वन्योे । प्रतिक्रियावादी

चकालहरूको आाखाको कसिंङ्गर वन्ोको भाई अभय २०५६को अषाडमा भएको एतिहाहीक पाचकाटीया कारवाही सकेर फिर्ता हुने क्रममा आफ्नो हातको गि्रनेट बिष्फोट हुदा उच्च सहादात प्राप्त गरेको थियो ।

३ रामप्रसाद आचार्य -क.विवेक) जाजरकोट जिल्लाको जगतिपुर १ मा जन्मभई ०४८ सालदेखि निरन्तर वर्गसंघर्ष र जनयुद्धमा सहभागी भई ०५५ साल असोज देखि दैलेख जिल्लामाःकाम गर्दै आएको बिबेक ०५७ मा पाटीै जिल्ला समिति सदस्य भएको थियो । ०५९ सालदेखि घोराही सत्वरीया वि्रगेडमा उपव्यूरो सदस्य भएको बेला कामको शिलशिलामा दैलेखको चुप्रा वजारमा सुकारीको सहायताले तत्कालिन शाही सेनाले ०५९ श्रवण ६ गते गिरफ्तार गरी हाल सम्म वेपत्ता पारेको छ । एक पटक श्रीमति र एक पटक दाजुलाईर् पत्र लेखी सन्चो भएको तपाईहरू कुनैपनि हालतमा दुस्मनका सामु नझुक्ने र निरन्तर क्रान्तिमा लागि राख्ने सन्देश दिएको थियो । ०५९ साल असोज महिना यता निज्ाको सम्पर्क नभई हालसम्म वेपत्ता  पारेकोछ ।

३.नन्दाराम आचार्य -कं.एडनान) वहामा कम्युनिष्ट प्रभाव परेको २०३७ साल देखिहो । तत्कालिन अखिल -छैठो) इकाई सदस्य भई राजनैतिक जीवनमा सुरुवात गर्न भएको थियो । २०३९ सालमा भएको अखिल -छैठो)झुलामा भएको सम्मेलनद्वारा जिल्ला समिति सदस्य हुनु भएको थियो । पं्रतिक्रियावादीहरूले आखाको कसिङ्गंरको रूपमा  त्यतिवेला देखा पर्न थाल्नु भएको थियो । २०४६ सालको जनआन्दोलन पछि फेरि पार्टी सक्रिए हुनु भएका दाई एडनान निरन्तर क्रान्ति मार्गमा समाहित हुदै आउनु भएको थियो । जनसमुदाय माथि विश्वास गर्ने जनताहरूमा भरपर्ने जनताको क्रान्तिकारी उत्साहलाईर् कदर गर्ने वहाको आदर्श थियो । इतिहासका निर्माता जनता हुन । नेतृत्वको निर्माण पनि जनसमुदायवाट हुन्छ भन्ने वहामा विश्वास थियो । २०४६ साल भाद्र ५मा गौरवशाली पार्टीको सदस्यता प्राप्त गर्नु भएका दाई एडनान २०४८ सालमा अ.ने.कि.संघ को जिल्ला समिति सदस्य,२०४९ सालको सम्मेलनद्वाराको कोषाध्यक्ष चुनिनु भएको थियो । २०४८ सालमा भएको राष्ट्रिय सम्मेलनमा जाजरकोट जिल्लाको प्रतिनिधि हुनु भएको थियो । २०५०सालमा सेल सेक्रेटरी,२०५६ सालमा पार्टी ए.सि.एम.,२०५४ सालमा सेक्रेटरी,२०५६ साल भाद्र देखि दैलेख+सुर्खेत जिल्लाको जिल्ला सदस्य,२०५८ सालमा सचिवालय सदस्य,२०५९ सालमा भेक क्षेत्रीय मोडेल निर्माणको योजना सागै दैलेख जिल्लावाट सरुवा भई मोडेल जिल्लामा आउनु भएको थियो । वहाको जनशैली अनुकरणीय नै थियो । वोलीमा विठास,मधुर स्वर,मिलनसार वानी,जनता कार्यकर्तामा निकै लोकपि्रय हुनुन्थ्यो । नेपाली क्रान्तिको राजनैतिक एवंम फौजी कार्यदिशाको पूर्ण पालना गर्नु हुन्थ्यो । वहा पार्टी सागठन निर्माण,राजनैतिक,फौजी कार्यदिशा निश्चित गरी यसलाईर् लागु गर्नें,वैचारिक भौतिक एवंम् प्रशासनिक काममा उचित तालमेलमा जोड गर्नु हुने दाई एडनान वुझाई र गराईको ठिक अन्तर सम्वन्ध कायम दर्दै एतिहासीक जुम्ला फौजी कारबाहीको क्रममा हिऊमा पुरएरि बहाका सहादात भएको थियो ।

४.ममीता आचार्य -शुष्मा)२०३१ साउन २१ ग्ाते जन्मिएकी ममिता मेरो कान्छी बहिनी हो । उसमा सानै देखि कप्युर्निट पार्टीको प्रभावमा परेके थियो । ०५३ देखि अर्धभुमिगत भएर ०५५माघमा पुर्ण कालीन भएकी थिईन । ०५६ अ.ने मा संघ -क्रान्तिकारी)जिल्ला समितीको उपाध्यक्ष ०५९ पार्टी विषेश कमिटि सदस्य,ः०६०सेक्रेटरी,ः०५८मा  अ.ने.कि.संघ-२००७)्भके क्षेत्रिय समितिकी सदस्य,०५६भाध १९ जाजरकोट जनसरकार सदस्य भएकी थिइन् । भेरी कणर्ाली जनसरकार घोषणको कार्यक्रम सकिए पछि जिल्लाको पार्टी प्रशिक्षण कार्यक्रम तयारीका लागि क्षेत्रीय व्यूरो सदस्य कमरेड शान्तको नेतृत्वमा साल्मा करिव २०/२५ जनाको टोली गयो । दैलेखको कट्टीवाट दुश्मनले ०५९ माघ ९ गते दिउसो २ वजे उनी र अर्को बहिनी उर्जा खलङ्गा ६ दाराकी लाईर् समेत कब्जामा लिएर गोली हानीहत्या गरेको थियो ।

६ गोविन्द आचार्य -क.योगेन्द्र) जाजरकोट जिल्लाको जगतिपुर १ मा बुवा चन्दमणि आचार्य र आमा विन्द्रादेवि आचार्यको कोखवाट ०३३ सालमा जन्मिएको थियो । माथि उल्लेखित राम प्रसाद र गोविन्द एकाघरका दाजुभाई एउटै समयदेखि एकै किसिमको राजनीतिक जिम्मेवारी लिदै आएका थिए । ०५५ सालको साउनदेखि सुर्खेत जिल्लाको कार्यक्षेत्र लिई गएका गोविन्द सुर्खेतको राकम एरियाको सेक्रेटरी थ्ािए । ०५६ साल आश्विन १९ गते पार्टी कामकै शिलशिलामा विरेन्द्रनगर सुर्खेत गएका क.गोविन्द,क.हृयाकवीर परियार र साटाखानी आठ वस्ने ढकाल थरकी भान्जी सहित गिरफ्तार गरी २ दिनपछि ढकाललाईर् छोडयो र निज दुई जनालाईर् हाल सम्म वेपत्ता पारेको छ ।

७ कल्पना आचार्य -कमला) आर्थिक विपन्नताको भुमरीमा छट्पटाई रहेको एक गरिव परिवारमा बुवा गोपाल आचार्य र आमा विर्मीदेवी आचार्यका गर्भवाट २०३८ साल भाद्र महिनामा जन्मिएकी कल्पना -कमला) कान्छा वुवा क.भद्रलालका साथमा २०५७ सालदेखि नेपाली जनयुद्धको महान र सुन्दर वाटोमा समाहित भएकी थिई । त्यसपछि पार्टी सेल, ए.सि.एम. र सतवरीया सेकेन्ड वटालियन भित्रको शाखा कमिटीको सदस्य तथा हेडक्वाटरको जिम्मेवारी पनि निभाईन । दुई वहिनी एक भाई आमा वुवा भएकी कल्पनाले २०५७ सालमा क.राजेश सग विवाह वन्धनमा वाधिन पुगिन । उनको ३ वर्षको छोरा आज आमाको खोजी गर्दैछ । २०५९ माघ ३गते विहान वटालियनको सामान सल्ली वजारतिर ल्याउदै गर्दा सुर्खेत जिल्लाको ठाटी वजारमा छिन्चुवाट प्रविण थापाको नेतृत्वमा आएका जत्थासग जम्का भेट हुन्छ । आफ्नो कव्जामा लिईसकेपछि सेनाले उनलाईर् केरकार गर्दछ । उ सगै भएका एक जना कमरेड फुत््िकन सफल हुन्छन तिन तीर दुस्मनले फायर गर्दछ । तर कल्पना भाक्दै गर्दा माथिवाट आएको अर्को जत्थालेे उनलाईर् कव्जा गर्न सफल हुन्छ । उनलाईर् अत्यन्त प्रताडनाका साथ ठाटी, जामुने वजार, राकम र सल्ली वजारमा पिट्दै, घिसार्दै जनताको वीचमा तथानाम वोल्दै सल्ली वजार लगेर सामुहिक वलत्कार गरेछन् । स्तन काटेर सवै जनताको वीचमा उभ्याएर मुखमा गोली हानी उसको पासविक तरिकाले हत्या गर्छन् ।

८     बुद्धिप्रसाद चपाई -किशोरंं) सातारवान्ाी ४ चोरासेमा,वुवा दाताराम ,आमा  चापाईको कोखबाट २०३० सालमा जन्मिनुभएको थियो । २०५५ साल मसिरमा मसाल छोडेर पुर्णकालिन हुनु भएका जुवाई किशोर सोही सालमा एरिया कमिटी सदस्य हुनु भएको थियो । २०५५ माघमा मेरी बहिनी ममिता आचार्य -शुष्मा )सग वैवाहिक सम्वन्धमा वााधिनु भएको थियो । २०५६ कार्तीक २८ गते भएको अवलचिङ इलाका प्रहरी कार्यालयको रेडमा गि्रनेट विष्फोट भई ३ जना कमरेडका साथ उच्च सहादत प्राप्त गर्नु भएकोथियो । वहिनीको विवाह गरेेको पाच महिना नपुग्दै ज्वाई किशोरको अवलचिङमा सहादात भएको थियो ।

९.पार्बती गौतम-क.सुरीता)डांडागाउ ५ मा वुवा उमाकान्त,आमा सितलादेबीको कोखवाट २०४० सालमा जन्मिएकी थिईन । निज सुरीता मेरो कान्छो जेठानकी छारी हुन । स्वभाबिक रूपमा आफन्तको राजनितिक प्रभावमा परेकी सुरिता २०५६ सालमा पुर्णकालिन भएकी थिइन । २०५८सालमा अ.ने.म.सघ-क्रान्तिकारी)जिल्ला समिति सदस्य भएपछि २०५९मा आएर जिल्ला समिति सचिव,पार्टी एरिया समिती सदस्य थिइन । अत्यन्त मिलन्सार कर्तव्यनिष्ठ सुरिता २०६०को माघ ९ गते मेरो बहिनी ममिता सगै सामुहिक हत्या गरेकोथियो ।

१० अम्बीका आचार्य जगतिपुर १ मा २०४२ साल जेष्ठ २ गते वुवा ब्ादि्रप्रसाद आचार्य आमा रतिदबी आचार्य गर्बबाट जन्मिएकी अम्बिका मेरो भतिजी हो । उ २०५८माघ २७ गते देखि पुर्णकालिन कार्यकर्ता भई अखिल -क्रान्तिकारी)को एरिया सदस्य,२०५३मा अ.ने.म.र्सघ -क्रान्तिकारी)एरिया अध्यक्ष हुदै सोही सालमा पार्टी एरिया समिति सदस्य पनि थिईन । निजको सहादात २०६० माघ ९ गते फुपु ममिता सगै भएको  थियो ।

११. रत्नलाल आचार्य ज्ागतिपुर १ वुवा शिवलाल आमा चन्द्रकलाको माहिला छोराको रूपमा २०२२ साल माघ महिनामा जन्मिएका थिए । २०३६-२०३७ सालदेखि कम्युनिष्ट प्रभावमा परेको घरभएकाले यिनी सानै देखि सक्रिय  थिए  ।  २०४६ सालदेखि किसान सघ.२०५५ सालमा एरिया समिति अध्यक्ष थिए । पार्टीको एरिया सदस्य भएको निजलाईर् २०५५ साल जेष्ठ २० गते रुकुमको चौरजाहारीवाट घरतीर आउदै गर्दा सुराकीको

सुराकमा गिरप्तार गरी मटेला प्रहरी चौकील्ो यातना दिएर हत्या गरी कमब्याड ड्रेस लगाईदिएर भेरीनदिमा फालेको थियो । निज मेरो ठुलाबुवाको छोरा तथा दाजु सहिद नन्दराम पछाडीका  भाई हुन ।

अव सवैले वुझ्नु पर्दछ कि जीवन र जगतमा रहेका कुरूप र मरणशिल मुल्य मान्यताका विरुद्ध लड्दा-लड्दै सुन्दर र जीवनशिल पक्षको शुरुवात गर्ने महान् तथा अमर शहीदहरूप्रति राष्ट्रले सम्मान गर्नु पर्ने र वेपत्ताहरूको स्थिति छिटोभन्दा छिटो सार्वजनिक गरी सत्य तथ्य कुरा जनतामा पुर्‍याउने दोषि उपर कडाभन्दा कडा कार्वाही गर्ने र घाइतेहरूको उपचारमा जोड गर्नु पर्ने अनिवार्य आवश्यकता वन्न पुगेको छ । यसो गरिएन भने यो देशमा एउटा ठूलो सोनानीको खतरा जिउदै रहन्छ र जसले देशी-विदेशी प्रतिक्रियावादीहरू र त्यसका भरौटे सवै-सवैलाईर् त्यो सोनानीले वढारेर सदा-सदाको लागि रद्दीको टोकरीमा फ्याकिदिने छ । हातमा भने पछुतो वाहेक अरु केहि लाग्ने छैन । करिव चार-पााच पटक आा भन्दै वाक्य पुरा गर्न धौ भयो । वहाालाईर् याद आयो होला मेरा छोराको दौतरी एक कुशल साथी उमेरको सहयात्रीको उपस्थिति कैयौं वर्षपछिको खुल्ला आगमन सवै-तरिकाले । मेरा अगाडी पनि नौलो अनुभूति भयो । आकश्मिक मृत्यु त मेरा लागि कुनै कतै नौलो थिएन । भाई माइलो एकैसाथ पार्टीमा हिडेका थियौं तर पााच वर्षपछि विछोड भयो कुुदुको टापुमा वहिनी ममिता, एउटै बाज्यका नाती-नातिनीहरू दाजु कनन्दराम,भाई भद्रलाल, रत्नलाल, रामप्रसाद,गोबिन्द,भतिजीहरू कल्पना,अम्बिका,मेरो

बहिनी जुवाई बुद्धि,भदै पार्बती,आफ्नै अगाडि विलाए । मेरो परिवारका ११जना सदस्यहरू सहित जिल्लाका महत्वपुर्ण ब्यक्तित्व्ाहरू कमरेड सत्य,कमरेड जीत, कमरेड कुन्त,कमरेड तेज,कमरेड रविन्द्र,कमरेड मण्डल,कमरेड कमल,कमरेड रेशम,क.नबराज,कमरेड बायुकमरेड राजेन्द्र,शिशीर कमरेड रमा,कमरेड गोपाललगाएत जिल्लाकामै चारसयभन्दा बढी र देश भरिका नेता,कायकर्ता र जनसमुदायहरूको १३ हजारभन्दा वढी मृत्यु अबश्य पनि बिर्सिनै नसकिने जिऊदा आदर्श हुन । यस्ता उच्च बलिदानहरूले हामीलाईर् सधै निरासाभन्दा उत्साह,शोकभन्दा आक्रोश,हिनताभन्दा उच्चता जगाउने काम गर्दछन ।कसैले पनि बिर्सीन नहुने महापुरुषहरू हुन ।

गीतहरु

मनोहर लामिछाने

धन दशैंको जीउ कालेको माया जिन्दग्को ।

भारतले छल बल गर्‍यो, कोशी, गण्डकीको ।।

सितल खानु आाखीझ्यालको, आगो ताप्नु धुरको ।

भारतले सिमाना मिच्यो, सुस्ता महेशपुरको ।।

बैरागी बैरागी बस्छन, घरबारेका कुरा ।

टनकपुरमा बाघ बनायो, मिच्यो लिपु घुरा ।।

चुन लाशको, सुन ढोल्याको, केखो हो दरबार ।

गड्डाचौकी निची लियो, विचल्ली घरवार ।।

को होला विलरो गर्दै, पारीवनमा आउने ।

दोधारा चाादनी बासी, दुख सास्ती पाउने ।।

वैनाले घरवार जोडी, दुःख पाउछे कि सुख ।

भानुबस्ती पुनरवास, भारतको दुख ।।

कम्लेलाई दूधको भुल्का, पलाई खरानीमा ।

कैलालीमा पिलर सार्दै, जंगल फडानीमा ।।

हाल्लेलछु कैथुरी बाजो, लाउछु कालोपिमा ।

निसानगाडा मूर्तिहामा, मिचेका छन् सिमा ।।

हिउदैका सिमसिमे पानी, गाई कपिला जिडो ।

कोठिया घाट, डोडरी र ताल तलेका मिचे ।।

म फर्की आइ जाउला बाजै, फाल्गुन मास लाग्दै ।

बबइलाई हडप्न खोज्यो, गिद्दे दृष्टि राख्दै ।।

एउटा बल्ल इचन्याय, अर्को बल्ल गाने ।

गुलरिया बजारैको, सीमा मिची खाने ।।

भेरी छालमा कुइरो लागी, अध्याारो छ गम्म ।

बााकेका सिमाना मिच्दै, राप्तीपारी सम्म ।।

दुइ हल बल्ल, दुई हलारी, डााडामाथी गाउने ।

लक्ष्मणपुर बाधले गर्दा जनता सास्ती पाउने ।।

साइतेरो पछेउरी भित्र, लेख्छु मेरो नाव ।

आासु आउाछन्, मन बुझाउाछ, कोइलापासका ढोव ।।

झप्क्या बाल, ढााका टोपी, क्या बाजलाई सुवायो ।

खुर्द लोटन बााध बनायो, नेपाली रुवायो ।।

बाज तेरा माइतैका पेवा, कैले पोल्टा पायो ।

तराईका मैदानी सीमा त्यै भारतले खायो ।

रिट कुइरो बासन लाइगो, दाङको धारी ववै ।

सीमा मिच्दै यता सास्हृयो । जंगेपिलर सबै ।।

परानी  साच्याको पि्रती, साच्या जन कालका ।

इलामका हाम्रा सिमा, कचिगंल छ सालका ।।

जेठ न वैशाख मास, काल्पया कराउछ कि ।

सिमा मिच्दै जबरजस्ती, सिक्किम बनाउाछ कि ।।

हातका हतौडा फुस्पा, स्सेरी तान्याको ।

ढंङ्ग छैन नेता ज्यूको, भर छैन जान्याको ।।

मेरी छोरी खोई ?

- केशव नेपाल

औंसीको त्यो अध्यारो रातमा

चकमन्न मध्यरातमा

ढोकामा ढ्याङ ढ्याङ गर्दै गर्दा

म झल्यास्स ब्युझिएा

मेरी छोरी मस्त निदाइरहेकी थिई

बुटका आवाजहरू आइरहे

आाखी झ्यालबाट चिहाएर हेर्दा

घर त घेरिएको पो देंखे

कालङ कुलुङ आवाज आइरह्यो

बुटको बलमा ढोकामा फोरिदिए

एक हुल शाही सेना

मेरो ओछ्यान सामु उभिएको देंखे

एउटाले भन्दै थियो-

“आतंककारी पाल्ने बुढी यही हो

आतंककारी लुक्ने घर यै हो

आतंककारी बढी यै हो

आतंककारी छोरी त्यै हो”

अर्काले भन्दै थियो

“आाखामा कालो पट्टी लगाइदे

हात पछाडी लगी बााधी दे

अनि

निकाल आतंककारीलाई घर बाहिर”

मेरी छोरीलाई लछार्दै र पछार्दै

अनि

कुट्दै र पिट्दै

सागीनले घोच्दै

बन्दुकको कुन्दाले हिर्काउादै

घिसार्दै घिसार्दै घर बाहिर निकाले

छोरी आमा भन्दै चिच्याउादै थिई

राक्षसहरू उसलाई घिसार्दै थिए

मलाई चाहि डिलबाट लडाइदिए

मैले सुनुन्जेल

उसले आमा भन्दै थिई

मलाई बचाऊ भन्दै थिई

राक्षसहरू उसको मुख थुन्दै थिए

त्यसपछि

मैले मेरी छोरीको त्यो मधुर आवाज

कहिल्यै सुन्न पाइना

मेरी छोरीको सुन्दर अनुहार

मैले कहिल्यै देख्न पाइना

ऊ बेपत्ता छे

न उस्को लास छ

न उसको सास छ

म सेनाको गुल्म र ब्यारेकहरूमा पुगिन कि

म प्रहरी थाना र चौकीहरूमा पुगिन कि

म अदालतहरूको ढोकाहरूमा पुगिन कि

म मानवअधिकारवादीहरू कहाा पुगिन कि

जहाा कहीा पुगाे

मैले मेरी छोरी कहाा छे भनेर

निरन्तर निरन्तर सोधिरहें

निरन्तर निरन्तर खोजीरहें

तर

अरु हजारौं बेपत्ताहरू जस्तै

मेरी छोरी कहीा कतै भेटीना

मेरी छोरी कही कतै देखिना

मैले निरन्तर सोधिरहेा

मेरी छोरी खोइा ?

जल्लादहरू हो

मलाई नढााट

दिउासै रात नपार

तिमिहरूले मेरो काखबाट लुछेर लगेको

मैरै आखााले देखेको छु

मेरी निर्दोष छोरी घिसार्दै लगेको

हे मानव शिकारीहरू हो Û

सासक प्रशासकहरू हो

कुन मानववधशालामा लगेउ ?

म सोधीरहेको छु

मेरी छोरी खोई ?

कहाा बेपत्ता बनाएका छौ ?

कि मेरी छोरीको लास लेऊ

कि मेरी छोरीको सास लेऊ

दोहोरी देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटी-  कुबेलामा आउने पाउनु, खा कोइले भन्दैन ।

विदेशीको चलखेलले, संविधान बन्दैन ।।

केटा-  हरहर खरखर, भदवईका भर ।

नबनेमा क्या बिग्रला, क्याको मान्छेउ डर ।।

केटी-  बाइगयो भाइ आज कता, कमिलीका जन्त ।

हुन्छ कि हुादैन भन, वर्गीयता अन्त ।।

केटा-  छान्नाकी छोस्याट्टी गैगई, बजुरस्यालका खेल ।

सत्तालिप्सा, कचिङ्गल, विदेशीका झेल ।।

केटी-  आाखी लाल परिग्या मेरा, हिउाचुलीका सेता ।

भ्रष्टमाथि भ्रष्ट भया ठूला भन्ने नेता ।।

केटा-  किर किटी मिरकिटी तारा, गन्ने साईले गन ।

जनता ठग्ने, देश बिगार्ने, को-को हुन पो भन ।।

केटी-  बेतैले बगाया काठ, राख कोइला पोल्ने ।

भारतसाग साउती गर्ने, उसकै बोली बोल्ने ।।

केटा-  कलम नभै, मसी नभई, कागज लेखिएन ।

बनाउाछु भन्याको पनि, ढङ्ग देखिएन ।।

केटी-  जा भाइलु पुर्‍याइन आइज, बैना घर गैना ।

फुक्र्या चरी नाच्या जन, बोलको ठौर छैन ।।

केटा-  तारा जन बुव्र्या गर्छन्, औासीका जुन पनि ।

मती उस्तै, गति उस्तै, घुम्या छन् फनफनी ।।

केटी-  जालले चिनाउने घाट, भैासी लेक चिनाउने ।

वाङ्याका सपनी छिया, कुडा देश बनाउने ।।

केटा-  औाल्यालैका गाई भैसीय, जुमलीका घोडा ।

महागा स्कुलमा पढ्छन्, सामन्तका छोरा ।

केटी-  साई तिम्रो पछेउरी माथि, लेख्छु बेरो नाव ।

गतिलो स्कुल छैन, मै दुखारी गाव ।।

केटा-  गोजीमा एक रुप्या छैन, दिन काट्नु छ उइथै ।

सरकार उइथै, माइठर उइथै, वातावरण उइथै ।।

केटी-  भन्दिनु बेसै छ भनी, पर घर वैन ।

नाना पापा दुवै छैन, खाने अन्न छैन ।।

केटा-  हटारी बिसाउना बस्या, देवस्थल नाम्रा ।

नक्कली झुक्याउने कुडा, छट्टु नेता हाम्रा ।।

केटी-  शिर साइले गुल्याली हान्यो, खोला काल्प्या पर्‍यो ।

गैरा खाडल देश पडिगो, फेरि जाक्नु पड्यो ।।

केटा-  तोली बोली केई मिल्दैन, यो देश छाडा भो ।

देश बन्दैन, शान्ति हुन्न, गणतन्त्र टाढा भो ।।

केटी-  देशको दुर्दशा भयो, देश बनाउन जुटौा ।

गरिब किसान उठ्नुपर्छ, सर्वहारी उठौा ।।

मुखिया बा

आयाम लम्जेल

थकान र निराशाका विरुद्ध

धैयता र विवेकका साथ

मखिया वाको ब्ाारीमा

काम गरीरहे

म्रा कंगाल ,मासपेशी र नशाहरू

कच्याक कुचुक हुदा पनि

मखिया वाको खेतमा जोती रहे

तर मखिया वा नवोलेर

निला र काला हन्थे

कुम फाटेको कुहिनो निष्किएको

पेटेको भोटी लगाएर

भ्ााईको भोटीको फेरर

मेरो भोटीको फेर संगै पारेर

पिठयुमा भाई र

टाउकोमा मुखिया वाको

दाउराको विटो वा

घासंको पुलो वोकी रहे

त्ार पनि मेरो व्याज

र स्याजको मुल्य

कहिल्यै चुक्ता भएन

बरु हिसाव गल्मल पारेर

दोब्वर बनाएर गनियो

म्ा ठुलो श्वरले कराए

ढुङगो वोल्ला तर

मुखिया वा वोलेनन

तिनी संग पीडाको

सानो अंकुर पनि थिएन

ब्ारु ससस्त्र सैन्यको

हुकार झै गर्जिए

ए साले भाते तेरो म टोक्ने

कति हुन कति भन्दै

म्ौले खा भने खा,जा भने जा

वोल भने वोल,

ज्ो भन्छु त्यही गर

यो उनको

नौलो घटना भने होइन

यो त  मुखिया वाको संसार हो

त्ार पनि

म्ा उनले जारी गरेको फर्मान

मान्ना तयार छैन

सास फेर्न नहुने

उनको प्रजातन्त्र

थ्ाकार्य विसाउन नहुने

उनको स्वतन्त्रता

दिन र रात जत्तिकै दुरिमा रहेको

उनको समानता

गिद्धे नंग्राको चिथोर्याईमा.रहेको

उनको स्वाधीनता

म्ौले सहन सकिन

म्ा मातृभुमीको

सच्चा पुत्र वन्न

देश र जनतालाई मुtmि दिलाउन

मुखिया वाको सत्ताका खिलापमा

विद्रोहको झण्डा वोक्ने अठोट गरे

ब्ारु म्ााथी माथी उचालिने गरी

व्ालिदानीका शिखरहरू व्ाने

रगत,आसु,पसिनाहरू

अनगिन्ती वगे

उराठ्लाग्दो भुमिमा पनि

जुरुक्क जुरुक्क उठने

ल्ामक लमक हिडने

ज्ानताको लस्कर वन्यो

म्ुखिया बाको शासनका विरुद्ध

गर्जियो वेगवान गतिमा

ज्ानताको आवाहानमा

ध्ाावा वोले जनमुtmि योद्धाहरूल्ो

म्ाुखिया वाको दरवार मक्कियो

त्ार ढल्न सकेन पुरा पुर

प्fmेरी नयां मुखिया वाहरू

ज्ान्मिन खोजे जस्त्ााे छ

टाटेपाटे रंगमा

न्ाया भाषा नया भेषमा

त्ार  फरक समयमा फरक ढंगले

प्fmर्मान जारी गर्लान जस्तो छ

म्ा मान्दिन तिम्रा फर्मानहरू प्ानि  …

म्ा दासता,हुकम,चाकरी र चाप्लुसी

स्वीकार्नका लागि

विद्रोहको झण्डा बाकेको

होईन मैले

स्वाधीनता,स्वतन्त्रता ,समानता र

सामाजीक न्यायका लागि बाकेको हु

व्ार गाऊका हुन या पर गाऊका

हुन या आफनै घरका

मुखिया वाको पुराना  आदेश

म्ाान्न तयार छैन म

अर्को चोटी भन्छु

मान्न तयार छैन म ।

दोहोरी देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटा-  दुई बैनी बयाली खेल्छन्, रूपस्या रानी वन ।

जनवाद कसरी आउला, फेरि मलाई भन ।।

केटी-  भेरीका जंगार ठूला तर्ने बालो तर्छ ।

गरिब, किसान, सर्वहारा, फेरि उठ्नु पर्छ ।।

केटा-  बैनाले कचिंगल गर्छे, ज्वाइा कतै भाग्छन् कि ।

कसरी संघर्ष हुन्छ कोइ अरु लाग्छन् कि ।।

केटी-  चुक्या कोल चुक बन्दछ, खयर भट्टी कत्था ।

मध्यमवर्ग, राष्ट्रवादी, बन्छन् लड्ने जत्था ।।

केटा-  ऐल भन्या मैले मान्या, हो रैछउ जवान ।

लड्ने जत्था गाउा सहरमा, सम्हाल्छन् कमान ।।

कुटी-  घर खेत सम्हाल्नु बज्यै, म आउन पाउादैन ।

तिमी हामी न उठेर, जनवाद आउादैन ।।

केटा-  दश घरैका दश माइतैका, पेवा तेरो माल छ ।

सम्राज्यवादीका कुकुर, टोक्ने भुक्ने चाल छ ।

केटी-  हिउचुलीमा हिउ पग्लीगो, डााˆयाता रुदैछ ।

विस्तारवादी बाहृय शक्ति, हस्तक्षेप हुादैछ ।

केटी-  सौरानी लाग्याको थात फेरि आउला गाउामा ।

सिमा मिच्दै नेपाल पस्यो, तिन बिसका ठाउामा ।।

केटा-  कृष्ण लाग्या अर्थि दिन अर्जुनका सारथी ।

नेपाली अस्मिता लुट्दै, रमाउने भारती ।।

केटी-  कालै लुगा कालै चस्मा, क्या राम्रो कपाल ।

बिजुली पानीका भोका, लुट्दैछन् नेपाल ।।

केटा-  मगमगी बास आउछ किन, श्रृखण्ड बेलका ।

नेपाली काठका बन्छन्, पटरी रेलका ।।

केटी-  यै तोरीको तेल पेल्लेनु, घुमाउनु कोलमा ।

ढुङ्ग माटो उतै लिन्छन्, कौडीको मोलमा ।।

केटा-  उधो जान्या खच्चर्‍याय उभो जान्या जाक्ना ।

सास्ती खाादै देश बिगि्रयो, हस्तक्षेपका लाग्ना ।।

केटी-  राजैको रौतेलो जन्म्यो नावै राख्देउ कब ।

विदेशी हस्तक्षेप फाल्न क्या गर्ने हो अब ।।

केटा-  ल्याई दिया गुज्जडी भैसी, मेरा घर पाल्नलाई ।

उठ्नु पर्छ राष्ट्रवादी, हस्तक्षेप फाल्नलाई ।।

केटी-  झुमुर्की बनाइदे दार्जी, भोस्या पाल सजाउन ।

उठ्नु पर्‍यो सर्वहारा, राष्ट्रलाई बचाउन ।।

केटा-  उमादेसी अर्निखान्छन्, जाजरकोटी खाजा ।

तिमी हामी उठ्नैपर्छ, देश हो सबको साझा ।।

केटी-  देखेएकी देखेनौ बाजले, लेख भाछा चर्ने ।

विदेशीका दलाल चिनौ, उतै साउती गर्ने ।

केटा-  बगाउछेइकी तिर लाउछेई, गंगा तेरो भर्छ ।

विदेशका दलाल चिन्दै, पाता कस्नु पर्छ ।।

बाटो

प्रेम वली, कुवेत

धनी हिाडे पनि गरीब हिाडे पनि

लाटो हिाडे पनि, बाठो हिाडे पनि

सबै हिाड्ने एउटै बाटो Û

दानी हिाडे पनि, ज्ञानी हिाडे पनि

लोभि हिाडे पनि, धोबी हिाडे पनि

जोगी हिाडे पनि, भोगी हिाडे पनि

सबै हिाड्ने एउटै बाटो Û

जो हिाडे पनि बाटोको कुनै रोकावोट छैन

बाङ्गो भए पनि, नाङ्गो भए पनि

उकालो भए पनि, भिरालो भए पनि

बाटोमा कुनै थकावट छैन Û

बाटो सधैा हामीलाईर् बाटो देखाएकैछ

गाडी गूडाउन होस्, जहाज उडाउन होस्

टायर जलाउन होस्, आन्दोलन चलाउन होस

जसरी प्रयोग गरे पनि, बाटोको कुनै सिकायत छैन Û

एक पटक बाटो भएर हेर

बाटो भएर सिक

वास्तवमा बाटोमा हिाडनुभन्दा

बाटो भएर हिडाउन कति गाह्रो छ

बाटो भएर सिकाउन झन् कती साह्रो छ ÛÛ

बेच्न चाहन्छु आफैलाई

दिलकुमार लिम्बु, कुवेत

बेच्न चाहन्छु आफैालाईर् तर मुल्य पाउन सकिन

मार्न चाहन्छु आफैालाईर् तर अरुलाईर् बचाउन सकिन

आजको बजारमा कालेजीको सब्जीसरी भाउ पाएा

गरिबीलाईर् मारी धनी बन्ने दुनियाा साराको दाउ पाएा

‘मेरो शरीरको मोलतोल यहाा दिनानुदिन हुन त हुादैछ

अलिक रोगी हुनाले ग्राहकहरूबीच बार्गेनिङ्ग चल्दैछ

फटाफट बिक्री भइसके फुकेका बलियाबाङ्गा तगडाहरू

हाम्रो पनि कहिले आउला दिन भन्दैछौा बााकी सुकेका लुरा लङ्गडाहरू

‘गरिबीको भुमरीले पैसामा विवश छु जिन्दगी बेच्न

घोच्दा छुरीले मुटुमा पनि विवश छु सबैको अगाडि हाास्न

पतिङ्गार रहेछ जिन्दगी पत्रपत्र हुने भो शरीरका अङ्ग

साईनो जोड्न गाह्रो हुने भो अब त मानव अस्तित्व साग

‘तेल निकालेको पिना जस्तो भनौा वा सबैको कठपुतली जस्तोे

गरीबको जिन्दगी त साह्रै रमाइलो हुादोरहेछ बजारको सब्जीभन्दा सस्तो

निमुखा बन्नी कसले बनायो यती कसिलो हथकडी र नेल

मानव कोखमा जन्मदिने दैवले मानवैमाथि खेल्दो रहेछ साह्रै मजाक खेल ÛÛÛ

मेरो ढाकाटोपी

-विजयराज न्यौपाने

मलाई अलिअलि थाहा छ, सायद म पााच वर्षो हुनुपर्छ। गाईको गोठमा मलाई गाईको दाम्लोले बााधेर मेरो कपाल पहिलो चोटि काटिएको थियो । तल चरेसको थालमा एउटा रोटी, केही फूलहरु र एउटा पैसो राखिएको म अहिले पनि झलझली देख्दछु । कपाल काट्ने मामा थिए कि अरु नै त्यो थाहा पाउन्न तर कपाल काट्नेले काटेको कपाल थालमा झार्दै थिए । सायद कपाल बाहिर पर्नदिनु हुादैन भनिन्थ्यो होला । मेरो निधारअगाडि रातो डोरीको लुर्क देखिने गरी काटेको मेरो कपाल अव टाउकोमा थिएन । कपाल सुरुमा काट्ने संस्कृति त्यति बेला यस्तै थियो । मैले टाउकोमा हात राखेा । टाउकोलाई सुम्सुर्याएा । टाउकोमा कपाल थिएन । एउटा अनौठो अनुभूति गर्दै थिएा त्यसमाथि अर्क अनौठो थपियो, ढाकाटोपी । फेरि मेरा हातले टोपी लगाएको टाउको सुम्सुर्याएर म मक्ख परेा । अरु हाासे मलाई हेरेर । म झन् हाासे । यसरी पहिला चोटी ढाकाटोपीलाई जीवनमा र्वागत गरेा । यसरी पााच वर्षेखि मेरो टाउकोसाग ढाकाटोपीको मितेरी गासिएको छ । मलाई थाहा छ, सेतो नरम जालिदार खोलभित्र काला काला थोर्ला भएको बुट्टे ढाकाटोपी, मेरो ढाकाटोपी Û कत्ति प्रेम थियो मेरो त्यो टोपीसित । अहिले टोपी लगाएको स्वर्णवर्षमनाएको छु मैले । झलक्क त्यही टोपी देख्छु र म टोपी उत्सव मनाउाछु याने शिरमा सजाउाछु ।  तीनताका लुगा धुादा पाधेरामा ताउलामा पानी, खरानी र लुगा राखेर भकभकी पकाई धोइन्थ्यो । ताउलामा पानीमा पाकेका लुगालाई मुङ्ग्रोले कुटेर मैलो र खरानी निखारेर धोइन्थ्यो । मेरो हजुरबा, बा र मेरो टोपीलाई भने खरानीको फूल र तातोपानी ताप्केमा राखेर हलका हातले आमा धुनुहुन्थ्यो । कति जतन र मान गरिन्थ्यो ढाकाटोपीको ।  एकपल्ट वनमा काफल खान जाादा नुनको ढिको र खुर्सानी कमेजको खल्तीमा राखेर गएछु र्यारे । जुन बेला भर्ख दौरा छोडेर मैले कमेज लगाएको थिएा । बा राणा शासनकालमा नै जागिरे -बहिदार) भैसकेर फर्किसकेको हुनाले मलाई काठमाडौं -त्यतिबेला नेपाल भनिन्थ्यो)बाट एउटा कमेज र्याइदिनुभएको थियो । त्यही कमेजमाथि थियो मेरो टोपी । काफलको बोटमा सुरेली खेलेर चढियो । भर्ख पाक्न लागेका रसिला काफल वाल-दोस्तीहरुसागै टिपियो । काफल कहाा सााध्ने कहाा सायद तर्काल कुनै सोच आएन । सबैको आाखा मेरो ढाका टोपीमा परे । टोपीको भित्रपट्टी सायद पसिनाको गन्ध, मैलो आउला भनेर होला टोपीको बाहिरपट्टी काफलसहित नुन खुर्सानी राखेर काफल सााधियो । र्वाक्क जिब्रो पर्काउादै खाइयो । भोलिपल्ट स्कूल जाने बेलामा टोपी लगाउन खोर्दा त वेर्वााकमा टोपीमा काफल सााधिएछ भन्ने लाग्यो । अमिलो र नुनले टोपीभरि दाग पारेछ । पानीले पुछेा, धुन खोजेा गएन । आˆनै मस्तिष्कमा दाग लागेजस्तो लाग्यो, टोपीको दाग । त्यो बेलादेखि भने मैले टोपीको जतन गर्नथालेा । सुत्नुभर्दा अगाडि या त सिरानीमा टोपी पर्याएर राख्थेा या त कााटीमा झुर्याएर, अहिले पो आएर टेवुल दराज । अब मेरो टोपी मैले विश्राम लिादा टेवुल वा दराजमा बस्छ अनि मैले कतै साइत गरी हिार्दा मसाग मेरो शिरको शान बनेर बस्छ । म जहाा पुग्छु मसागै मेरो ढाकाटोपी पुग्छ । चन्द्रसाग चाादनी भएजस्तो यो कलमकारसाग ढाकाटोपी अभिन्न भएको छ ।  स्कूल जाादा टोपी, जन्त जाादा टोपी, कुनै सभा कचहरी जान र्पो टोपी । शहर-बजार, मामाली, ससुराली जहाा पुग्न परोस् ढाकाटोपी । हर साइतमा ढाकाटोपी । ढाकाटोपीसाग मेरो मितेरी यसरी र्याङ्गदिै गयो, घना हुादै गयो । अब त म जहाा छु त्यहीा ढाका टोपी सागै पाउाछु । फूल छ फुलेको छैन भने के काम छ ? हिमाल छ, हिउा छैन भने नाङ्गो काला पत्थरको के अर्थहुन्छ ? फलको बोट छ, फल लाग्दैन भने के काम छ ? मलाई त्यस्तै लाग्छ टोपीबिनाको टाउको । कुखुराको भाले जहाा छ, त्यहाा त्यसको रातो सिउर ढल्किएकै हुन्छ । त्यस्तै हाम्रो भाले टाउकोमा ढाकाटोपी र पोथी टाउकोमा मजेत्रो, पछ्यौरी, सारीको आाचल, डोरी रिवन । त्यो पनि केही नभए, महिलाको निदारमा सानो रातो टिकी हुनुपर्छभन्ने मेरो मान्यता हो । त्यसमा कोही सहमत वा असहमत भए पनि । कहिलेकाहिा टोपी नलगाई ऐना हेरियो भने म आफैलाई अपूरो अधुरो जस्तो पाउाछु । टोपीबिनाको शिर निस्तेज पाउाछु । फिर्का र फोस्रो पाउाछु । जव ढाकाटोपी लगाउाछु अनि शिरको शोभा बढेको पाउाछु । ढाकाटोपीसहितको मेरो मुहार सयपत्रीझैं ढकमक्क फुलेको पाउाछु, हिउाले चुलिएको हिमालझैं पाउाछु । त्यसैले ढाकाटोपीमा मलाई देख्नेहरु भन्छन्, वा Û र्या शान छ तपाईको, कति राम्रो सुहाएको Û स्कूल पर्दा जुल्फी काटियो तर ढाकाटोपी छोड्न सकिएन । जुल्फी लर्काएर त्यतिबेला पनि आफूलाई बीसौं शताव्दीको आधुनिक ठिटो कहाा भिरेर हिाड्छ टोपी ? फलानो -मेरो नाम लिएर) जस्तो हो र भनी टोपीको आडमा मलाई होर्याउन खोज्थे साथीहरु । जुल्फी लर्काएर हिाड्थे उनीहरु । तिनै जुल्फी हर्लाउनेहरुका साथ आफू पढ्नुपर्न, हिाड्नुपर्न भए पनि मैले टोपी छोडिन । म भन्था, नेपालको प्रतीक हो मेरो टोपी । चन्द्र सूर्यअंकित झर्डा हो मेरो टोपी । सगरमाथाको शान हो मेरो टोपी । ज्ञान र विज्ञानको दोसााध हो मेरो टोपी । कविजीको कविता र्फुो भनी उनीहरु आफै हार स्वीकारेझैं, टोपीको इज्जतमा रमाएझैं देखिन्थे । म भने ढाकाटोपीमा मक्ख पर्थं र हातले टक्क ढाकाटोपी सुम्सुर्याएर मिलाउन खोज्थेा ।  बीस वर्षो लर्का ठिटो, ओठमाथि कालो जुागाको रेखी चढ्दो उमेरमा शिक्षक बर्दा पनि मेरो टाउकोमा ढाका टोपी उनिएकै थियो । मेरो परिभाषामा एउटा नेपाली शिक्षकसाग आफूलाई शिष्ट र मर्यादित बनाउन पनि टोपी लगाएको हुनुपर्छ।  मर्यादित शिक्षकलाई देखेर विर्यार्थी स्वतः मर्यादित बनुन् । सफा सादा पोसाकमा शिरमा टोपी र पाउमा जुत्ता शिक्षकसाग हुनुपर्छ। त्यतिबेला चप्पल लगाएर दाहि्र कपाल झुस्स पारेर र्याफ्राङ र्याफ्राङ हिाड्ने शिक्षकलाई म आदर्शशिक्षक मान्न कहिल्यै तयार भइन । शिक्षक उ आˆनो लागि मात्र होइन, त्यो भर्दा बढी विर्यार्थीहरुका लागि हो । अभिभावकका लागि हो । हेर्दा शिक्षकको पर्यार दिन नसक्ने, पढाउनका लागि पाठको तयारी गरेर समयमा नआउने र आफूलाई समालेर मर्यादित रुपमा प्रस्तुत हुन नसक्ने शिक्षकलाई मैले असल शिक्षक कहिल्यै मानिन । विर्यार्थीको मनोभाव पढेर विर्यार्थीलाई रोचक ढंगले नपढाउने शिक्षकलाई सफल शिक्षक मान्न म कहिल्यै तयार भइन । ढाकाटोपीको मर्यादित जीवनले मलाई सिकाएको पाठ यस्तै थियो । लमजुङमा २७ वर्षम्म शिक्षक, प्रधान शिक्षक भएर पढाउादा यस विपरित चरित्रका शिक्षकसाग मेरो सधैं टकराव परि नै रहृयो । मैले भने कहिल्यै सम्झौता गरिन उनीहरुको त्यो फोस्रो रबाफिलो या र्याउरो जीवन शैलीलाई । व्यक्तिगत जीवनमा जे गरे पनि हुन्छ तर स्कूलको पर्खालभित्र, विर्यार्थी अभिभावकका अगाडि वा कक्षाभित्र ढाका टोपीमा भए बेस, नभए पनि अन्य पहिरन, बोलीचाली ब्यवहारमा शालिनता प्रदर्श हुनै पर्छभन्ने मान्यता हो मेरो । कलिला विर्यार्थीका अगाडि शिक्षक नै एक नमुनायोग्य व्यक्ति हो । त्यसको प्रभावले उनीहरुको पछिसम्मको जीवनलाई मर्यादित बनाउाछ भन्ने मेरो ठर्याई हो । यही ठर्याईले म लमजुङ छोडेपछि काठमाडौंका बोर्डिङ र कलेजमा पढाउादा पनि ढाकाटोपीसहित प्रस्तुत भएा । मेरो परिचय मेरै ढाका टोपीले दिन थाल्यो । विशेषता यसैले झर्काउन थाल्यो ।  अहिले भाइ हरि र उसको परिवारलाई भेट्न म बेलायत आएको छु । बेलायतमा घुर्दा, जहाा जहाा पुर्दा पनि ढाका टोपीको शान बढेकै अनुभव गरेको छु । अपरिचित, काला वा गोरा हुन् ती मलाई हेर्छ् र परिचितझैं मुस्कुराउाछन् । कोही आाखा चर्काउाछन् र मन्द मुर्कान फर्काउाछन् । वेल्सम एकचोटी जाादा सर्भिस एरियाको सुपरमार्कटमा दुई जना महिलाले ढोका अगाडि नमस्ते भनेर मुस्कुराउादै र्वागत गरे । कोही चिनेका पो हुन् कि भनेर तिनीहरुको फूलझैं मुस्कुराएको अनुहार जााचेा । होइन यो ढाका टोपीको कमाल हो भन्ने लाग्यो । उनीहरुले मेरो टोपीमा स्टिकर टाासिदिए, ब्रुसरहरु दिए । उनीहरु नेपालमा ट्रेकिङका लागि गएका रहेछन् । नेपालसाग नाता मेरो ढाकाटोपीले जोडेको थियो उनीहरुसित ।  एक चोटी वीनचेष्टर -इङलैण्डको पुरानो राजधानी) मा अवस्थित गोर्खा म्युजियममा पर्दा एक जना गोराले ‘नमस्ते, आउनुहोस्, आउनुहोस्, र्वागत छ, भर्दा नमस्ते फर्काउादै अचम्म मानेर उसको नगिचै पुगेा । उनले अागालो मारेर र्वागत गरे । दुवै रमायौा र पूर्वपरिचितझैं फेरि परिचयको नवीकरण र्गौा । उनी रहेछन्, मेजर जी एल. डेभिज ३३ वर्षसिक्स जी.आर.मा नोकरी गरेका । गोर्खा पल्टनका नेपाली लाहुरेहरुसाग काम गरी खाईखेली ठाडा भएका । नेपाली भाषा त पानीझैा पिएका । यही मेरो शिरको ढाका टोपीले उनीसाग आधा घर्टा भर्दा बढी कुराकानी गरायो । उनको बोलीचाली ठर्टापूर्णमिजासिलो व्यवहार देर्दा उनी आधा अंग्रेज र आधा नेपालीझैा देखिन्थे । उनलाई भेर्दा कर्नल जे.पी. क्रस -जो अहिले पोखरा बस्छन्)को याद आयो । लमजुङमा म हाइस्कूलको प्रधान शिक्षक भएका बखत धेरै पहिले उनीसाग भेट भएको थियो । बोर्दा कान हर्लाउाथे र हसाउाथे । बोलीपिच्छे ठर्टा, हाासो, अनौठो कला थियो उनीसाग । त्यस्तै रहेछन् यी केभिज । अल्डरसट, फार्नरो जहाा जहाा पुर्दा पनि मेरो ढाका टोपीले नेपाली चिनाएको र चिनाजानी गराएको ताजा अनुभूति मसाग सााचिएको छ । त्यस्तै एकचोटी पिटरबरो सहरमा एक जना मानिसले हातले इसारा गरी डाके जस्तो, पर्खभने जस्तो लाग्यो । पछि उनी रहेछन् नेपालकै राघव । हामीसाग भेट हुादा कति रमाए । हामीसाग १५/२० मिनेट हिाडे, हामी बसेकै घरमा आए । पत्नी र सानी नानीसहित थकाई मारे, पानी पिए, खाजा खाए र विदा भए । मेरो शिरको ढाका टोपीको सम्बन्ध र संर्कार थियो यो । वेल्स -ओएल्स) जाादा सीता गौतमले नेपाली दाइसाग फोटा खिच्ने भनेर धेरै पटक मलाई राखेर फोटा खिचाइरहिन् । मेरो ढाका टोपीको सामिप्यता हो यो । उनलाई फोटो खिच्ने, फोटामा टोपी लगाएको दाइ भेट्ने रहरको उत्प्रेरक शक्ति पनि यही ढाका टोपीमा लुकेको थियो । यसरी नै हरेकृष्ण हरे रामकी गार्धारी विदुषीले पनि मसाग बसेर फोटाहरु लिन चाहिन् । उनले मसाग बर्दा नेपालको संस्कृति भेटिन् मेरो ढाका टोपीमा । यसै भएर नेपाली टोपीको धेरै गुनगान बखान गरिन् ।  मेरो ढाका टोपी मेरो मुटुको ढुकढुकी जत्तिकै पि्रय छ । नेपालझैा र्यारो छ । हिमालझैा र्यारो छ । यसैमा मेरो नेपालको छायाा छ । यसैमा नेपालको माया छ । मेरो मन मन्दिरको गजुर हो यो । नेपाललाई उदघाटन गर्न मेरो शान हो ढाका टोपी । अमूक भाषा सगरमाथाको आभास छरिरहन्छ मेरो ढाका टोपी । पि्रय ढाका टोपी ।

पाप धुरीबाट कराउाछ’ , नानु

प्रवाशी नेपाली

साापलाई दूध खुवाएर पाले पनि आफैालाई टोक्छ भन्थे हाम्रा पुर्खाहरु । पक्कै पनि यो उखान भोगेर नै बनेको हुनुपर्छ । विभिन्न घटनाक्रम र अनुभवको निष्कर्ष नै हुनुपर्छ । नेपालको इतिहासमा पारस शाह नाम गरेको कालो साापको ठूला ठूला कथाहरु बनेका छन् । मार्न, काट्ने, कुट्ने कामले कालो साापको उपाधि पाएका पारसलाई दूध खुवाउनेहरु पनि थुप्रै थिए । उनलाई दूध खुवाएर पाल्नेमध्येमा कााग्रेसको वंशीय आधारमा नेत्री बन्ने सौभाग्य पाएकी सुजाता कोइराला पनि एक हुन् । उनले कयौा पटक नेपालमा राजतन्त्र राख्नुपर्ने भन्दै वकालत गरिन् । लुकेर त कति गरिन् कति गरिन्, तर खुलेर पनि गर्न डराइनन् । उनले पारस शाह कालो सााप हुन् भन्ने कुरा बुझिनन् वा बुझ्न चाहिनन् वा बुझेर पनि बुझ पचाइन् । उनले धेरै पटक कालो साापलाई दूध खुवाइन्, व्यहार सुसार गरिन् तर आखिरमा सााप नै ठहरियो, अन्तमा उनीमाथि नै साापरुपी पारस शाह झम्टिन पुगे । अरुलाई पर्दा सानो ठाने पनि आफूलाई पर्दा त्यही अजङगको ठूलो हुन्छ । हिजो प्रवीण गुरुङ मारिादा सुजाताहरुलाई सानै जस्तो लागेको थियो । तर आज ‘हवाइ फायर’ पनि उनीहरुको लागि एटम बम पडि्कए बराबर भएको छ । कााग्रेस आफैा सरकारमा छ, तर कारबाही गर्न हिम्मत जुटाउन सुशील कोइराला कुखुरो नबास्दै प्रचण्ड दरबारमा पुगेका छन् । सरकार छानबिन समिति बनाएर ‘अग्राख पलाओस्’ भन्ने योजनामा छ । पारस शाह रमाइलो मान्दै पोखराको फूलवारी रिसोर्टमा पुगे ।  मन्दिर धाउादैमा र पूजाआजा गर्दैमा कोही सुधि्रएको देख्नु बालसुलभ सोच सिवाय केही होइन । पारस कहिल्यै सुध्रन्नन् । त्यसैले दूध खुवाएर गुन लाउनेहरुलाई पनि उनले बााकी राख्दैनन् । त्यस्तै यस्तै पारस शाहजस्ता हाम्रा नेताहरु पनि छन् । ज्ञानेन्द्र शाहले टाउकोमा लाठी बजार्न थालेपछि जनता महोदयले दूध ख्वाएर पाल्न थाले ती नेताहरुलाई । ती नेताहरुले भने ‘हामी सुधि्रयौा, जनताले ठाने नेता सुधि्रए । तर त्यो गलत साबित भयो । न त पारस शाह सुधि्रए, न पार्टीका नेताहरु सुधि्रए । त्यसैले अहिले देशभर जता हेर्‍यो उतै पारस शाहहरु व्यापक भएका छन् । त्यसैले भन्न डराउनुपर्दैन पारस शाह र नेपालका नेताहरु उस्तै उस्तै हो नानु -हात्तिछाप चप्पल जस्ता । चप्पलमाथि हात्ति राखे चप्पललाई पनि केही नहुने, हात्तिमाथि चप्पल राखे हात्तिलाई पनि केही नहुने) ।

‘पाप एक दिन धुरीबाट कराउाछ’ भन्थे हाम्रा पुर्खाहरु । सानो छादा त यसको अर्थ राम्रोसाग बुझिएन र त्यति गम्भीरतापूर्वक पनि लिइएन । तर जति उमेर बढ्दै गयो यस्ता कुराहरु बुझ्ने क्षमता पनि बढ्दै गयो । तर उमेर बढेर आधा शताब्दी हानीसक्दा पनि पाप धुरीमा पुगेर नकराएको देख्दा यी हाम्रा बाबु-बाजे पनि ताई न तुईको उखान बनाउादा रहेछन् भने जस्तो लाग्यो । कता कता अर्को उखान ‘जहाा पाप त्यही फलिफाप’ भन्ने नै सत्य ठहरिन्छ कि जस्तो लाग्यो । हेर्दाहेर्दै धेरै पापीहरुको फलिफाप पनि देखियो । टनकपुर भारतलाई दाइजो दिनेहरु पालोपालो प्रधानमन्त्री बने । जनताका छोराछोरीहरुलाई ढुकुर मारेझैा मार्नहरु हेर्दाहेर्दै पााच-सातवटा फूली र पदवी भिर्न भए । जनतालाई ताकेर गोली हान्ने दुर्जुमारहरु सर्मानित भए । अफगानिर्तान, इराकदेखि लिएर पाकिर्तानका मानव वस्तीमा वम खसालेर निर्दष जनता भुट्ने अमेरिकी सैनिक दादागिरी प्रजातन्त्रको विश्व संरक्षक ठहरियो । तर पाप भनेको पाप नै रहेछ । आखिरमा यो धुरीबाट कराउाछ भन्ने कुरा नै सत्य रहेछ भन्ने विकिलिक भन्ने एउटा वेभसाइटले प्रमाणित गरिदिएको छ । अव पाप गर्नहरुको पाप विकिलिकको धुरीबाट कराउन सुरु गर्य । अनि संसारभरका पापीहरुको निाद हराम हुन थालेको छ । संसारभर लोभी पापीहरुको ठूलो विगविगी रहेको छ । यी लोभीपापीहरुले आˆनो र्वार्थो लागि जन्मभूमिलाई पनि घात गरेका छन् । ठूला ठूला जघन्य अपराध गरेका छन् । नेपालका पापीहरुको पनि विकिलिकको धुरीबाट पाप छताछुल्ल हुन लागेकोले निकै गाह्रो समय आउन लागेको छ । हेरौा पापीहरुको पाप कतिसम्म कुर्लिन सक्छ धुरीबाट । विकिलिकको धुरीबाट अहिलेसम्म त अमेरिकी पाप मात्र कुर्लिदै छ । तर नेपालमा अमेरिकी भर्दा भारतीय पाप धेरै छ । भारतीय पापबाट फलिफाप गर्नहरुको पनि एकदिन धुरीबाट पक्कै पाप कराउनेछ र भन्नेछ – ‘मदन भर्डारी यसरी मारिए, महाकाली सन्धि यसरी भयो, मिर्जाको इह लिला यसरी सकियो, राजा विरेन्द्रको वंश नै यसरी सखाप भयो, अमर लामालाई किन मार्न पर्य, जमिम शाहको अन्त्य यसरी र यस कारणले भयो ।’पाप एकदिन धुरीबाट कराएपछि भन्नेछ ‘फलानाको छोरीले यो कारणले छात्रवृत्ति पायो । ढिर्कानको छोरालाई किन डाक्टर बन्न दिइयो ? फलानो पत्रकारलाई यो यो लोभमा फासाइयो । फलानो, ढिर्कानो सबै एक दिन आफै धुरीमा चढेर विकिलिक बनेर कराउनेछन् । अव त विश्वस्त भएा । हो Û पाप धुरीबाट कराउाछ । प्रतिक्षा गर्नमात्र गाह्रो हो । वास्तवमा नै हो, हाम्रो पूर्खाले बनाएको त्यो उखान सत्य नै हो र ढिलोचााडो पाप धुरीबाट कुर्लिन्छ कुर्लिन्छ । यसमा शंका मान्नु पर्न ठाउा नै रहेको छैन । किनकि यस उखानलाई सत्य प्रमाणित गर्ननेपालमा पनि पापीहरुको पाप टाइगर टप्समा चढेर कुर्लियो । पापीहरुले एक अर्काको भर्डाफोर गरेर आनन्द माने । प्रत्येक पाप कर्मरु छताछुल्ल भए । पापीहरुमाथि सरकारी तवरबाट कारबाही होला भन्ने आशा त छैन तर आम जनताले एकदिन कारबाही गरेरै छाड्ने छन् । केवल गाह्रो हुने हो प्रतिक्षा गर्न। अन्त नसके चुनाव हुादा त जनताले कारबाही गरेरै छाड्छन् । टाइगरटप्सको धुरीबाट पाप कुर्लिएपछि पारस शाहभर्दा सुजाता कोइराला रनमा परेकी छिन् । रनमा परेर होला उनी सबभर्दा बढी पत्रकारमाथि खनिएकी छिन् । सबै पत्रकारहरुलाई धमला जस्तै ठान्ने गरेको उनको ‘बौद्धिकता’ले अहिले राम्रो ठक्कर खाएको छ । अनि सफाई दिनुको सर्टा उनी पत्रकारको सत्तोसराप गर्नथालेकी छिन् । उनको नाममा डाक्टर झुण्डिएको, विदेशी एनजिओको कार्यारी बनेर पनि उपप्रधानमन्त्री पर्काउन पाइरहिएको कुराको उनी जवाफ दिन्नन् वा जवाफ दिनु पर्न नै ठान्दिनन् । उनलाई समेत मुछेर आएको समाचारको बिरुद्धमा कि उनी अदालत जानुपर्य कि छानविनमा प्रभाव नपरोस् भनी पद र्यागेर छानविन कमिटीलाई सघाउन तयार हुनुपर्य । तर यस्तो कुरा सुजातासाग आशा राख्नु भर्दा ढुङ्गो फुटालेर पानी निकाल्न सजिलो होला ।नैतिकताको ‘न’ सम्म नभएका नकच्चरा र नकच्चरीको हालिमुहाली भएको देशमा नैतिकताको आधारमा राजीनामा माग्नु त ब्यर्थनै हुनेछ । तर भूपू राजकुमार र वहालवाला राजकुमार राजकुमारीहरुलाई प्राप्त छुटले जनता आक्रोशित भने पक्कै छन् । धमलाहरुको भरमा लुटतन्त्र चलाउाछु भन्ने सोच राख्नेहरुले के बुझ्न सकेनन् भने एक्लो जुलियन असान्जले अहिले आफूलाई शक्तिशाली ठान्ने अमेरिकालाई हर्लाइरहेका छन् । नेपालमा पनि असान्जका चेलाहरु जन्मिएका छन्, त्यसैले कुनै खाले राजकुमार वा राजकुमारीहरुले फूाई नगरे हुन्छ, एकदिन जनताको कठघरामा उनीहरु उभिनै पर्छ। चुनाव हारेर पनि प्रधानमन्त्री, उपप्रधानमन्त्री, मन्त्री बन्ने यो व्यवर्था सधैा रहन सक्दैन । जनताले सबै कुरा बुझेका छन् । बुझेर पनि सधैा जनता सडकमा आउन सक्दैनन् । अव जनता सडकमा आउने समय नजिकिादै छ । होस् गर Û राजकुमार, राजकुमारीहरु, र्वाइाहरु, भाइहरु भार्जाहरु Û पाप धुरीबाट कराउन सुरु भएको छ

देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटी- कालै टोपी, कालै चस्मा, क्या राम्रो सफारी ।

संसद् गफ गर्ने थलो, सभासद गफाडी ।।

केटा- हल्का भारी दैले बोक, म बोक्ला गरुगो ।

तलब, भत्ता कति हुन्छ, सभासदको ।।

केटी- सत्तीको बालक रुन्छ, लेख कु सत्तीको ।

पि.ए.सि.ए. तलब भत्ता, एक लाख जतिको ।।

केटा- कोदर्‍या बारी कोटो फल्ने, घोगा बारी घोगा ।

राख्छन् पि.ए. आˆनै मान्छे, सभासद भोका ।।

केटी- डााडामा बयाली खेल्ने, लक्षी हो कि धर्ना ।

दश लाखको योजना लिन्छन्,। विकास गर्ने भनी ।।

केटा- न हिड्नु खोलीको बाटो, खसाउला वम गोला ।

योजनाको सदुपयोग, होला कि न होला ।।

केटी- झुलो छट्कया लैजा बेइनै, गोठ आगो बाल्ने ।

बन्दैनन् योजना ठिकले कार्यकर्ता पाल्ने ।।

केटा- गैली पाया हुइ बिर्सियाा, मर्माज्यूली खेत ।

गरिब छन् उस्ताका उस्तै, छन् कि छैनन् चेत ।।

केटी- सइमल दाइकी जेठी छोरी, नावै राख्या धर्ना ।

जनताले दियाका भोट, नयाा नेपाल भनी ।।

केटा- डााडामाथि फुक्र्या सल्ली, न्याव चरी न्यावो ।

जाति, क्षेत्र, लिङ्गभेद, निर्मूल हुने क्या हो ।।

केटी- लइयाटैमा मिठी अम्रै, पाक्या चुस्दा चुस्दै ।

असमानता ज्यूादै रहृया, गरिब उस्ता उस्तै ।।

केटा- पाकेइको अम्रैकी डाली, परिगयो खोला ।

शोषणको अन्त गर्ने, क्यारी हुने होला ।।

केटी- जान्छेएकी जान्दीनौा आमै, चोक्या काम्लो बुन्न ।

शोषक, सामन्ती फटा, रदा सम्म हुन्न ।।

केटा- घरबारे घरतिर जाउले, म वैरागी वन ।

शोषक सामती फाल्ने, कै उपाय भन ।।

केटी- विछोड भयाका जोडा, दिनका मैना गन्ने ।

जनवादन आउादासम्म, हुन्न मनको भन्ने ।।

 
 
दोहरी देउडा गीतहरू
- मनोहर लामिछाने
केटा-    सल्यानैको शितलपाटी, झप्की फुल्यो रिठो ।
वर्गीय युद्धमा लाग्छ, यो दुखरी ठिटो ।
केटी-    पूर्व बग्ने गण्डकीय, पश्चिम बग्ने भेरी ।
गाउाका किल्ला भत्याका छन्, बनाउ अब फेरि ।।
केटा-    सुकिला भयाका नेता, सहर बजार बस्दै ।
गर्ला क्या संघर्ष फेरि, युद्ध मोर्चा कस्दै ।।
केटी-    छोरो भागी माइद गइगो, गाई भैसी खुनै छन् ।
सुकुमबासी, गरिब किसान, गोलबद्ध हुादैछ ।
केटा-    सालका पाठा काटिादैछन्, जेठको जेठ पुनी ।
सहरबासी हाम्रा नेता, हुादैन भेट पनि ।।
केटी-    विचरी विचार गर्छन्, लेख्न्यात वैदार ।
संघर्षको मैदानबाट, पठाउला रैवार ।।
केटा-    ठेकेदार, कर्मचारी, कमाउादै छन् कुस्तै ।
सामन्तीका जाल जेलले, जनता दिउ उस्तै ।।
केटी-    नेपालगन्ज बजारैमा, पानी ताने रसी ।
सामन्ती जाल जेल फाल्न, उठौ कम्बर कसी ।।
केटा-    किरकिटी मिरकिटी तारा, सक्ने साइले गन ।
जन्ताको संविधान हाम्रो, कैल बन्ला भन ।।
केटी-    कणर्ाली घुमारो पर्‍यो, सक्छ कैले तर्ने ।
छ सय सभासद् हाम्रा, कुरा बढी गर्ने ।।
केटा-    डोकीमा पाहाडी जनिस, हाट गर्न जाने ।
कुरा ठूला काम गर्ने नाइ, तलब भत्ता खाने ।।
केटी-    राजैको रौतेलो जन्म्यो, नावै राख्देउ कब ।
बाइगयो जनवाद कता, बाइग्या नेता सब ।।
केटा-    उर्लदो साउनको भेरी, तर्ने बालो तर्छ ।
जन्ताको संविधान लेख्न, बाध्य पार्नु पर्छ ।।
प्रतिवद्धता
- आयाम लम्जेल
मैले जीवन जीउनका लागि
सम्पूर्ण तागत र इमानका साथ
ढङसीलेको ओरालो उकालोमा
थकाई मेटाउन नभ्याएरै
आˆनो काम गरिरहे
तर मेरो जीवनमा
कहिले उज्यालोले पछ्याएन
मैले कमाएको अर्कैले खायो
मैले काम गरेको अर्कर्ैले ढल्यायो
चुक घोप्टिएको रातमा गरेको
पसिनाको मूल्य पाउने
नौलो जीवनको खोजीमा लागेे
आजको कालो अाध्यारो चिरेर
मेरो आस्थाको साम्यवाद ल्याउन
आˆनो लक्ष्य बोकेर
उकाली-ओराली चाहार्न थाले
उकालोमा सातु, मकै र
भटमासको खाजा खाएर
चुत्रा ऐासेलु र सिउरको ओछ्यान र
ढुङ्गाको सिरानी बनाएर सुते
कहिले जनताको काम बोकेर
सहरका गल्ली-गल्ली चाहरे
कहिले एक फााटबाट
अर्को फाटमा दुगुरे
जनतालाई जगाए हिाडाए अनि लडाए
पुर्खाले कमाएको एक सुर्को वारी र
झुपडीलाई बेचेर मात्र होइन
दर्जनौा आफन्तको रगत पनि
वर्गमुक्ति अभियानमा लगाए
तर अहिले फेरि
बार्दलीमा बसेर हेर्नेहरु
सभ्य,जानिफकार र त्यागी बनेर
देखापरेका छन्
गर्ने एउटाले खाने अर्कोले
हुने प्रक्रिया दोहरिादैछ
चोक्टा-चोक्टा पारेर मासु
चढाउनेहरुका आफन्तहरु
मृत्युसागै खेल्ने अनि
सर्वाङ नाङ्गो पारेर यातना खानेहरु
घााटीमा गोलीका माला लगाउनेहरु
प्रतिरोधका ज्वाला जगाउनेहरु
कता होलान् भनेर
खोज्नु पर्ने बेला आएको छ
पीडा, चोट, गरिबी अभावमा पिल्सिएका
बलात्कार पछि ˆयााकिएका
अङ्गभङ्ग पारिएकाहरुको जगमा……
होइन र अबको क्रान्ति पूरा गर्ने बाटो
अब फेरि सोच्न बाध्य पारेको छ
रगतले मात्र लेखिन्छ इतिहास
क्रान्तिले मात्र बन्छ देश
कायरताले बन्दैन भन्ने कुरा बुझ्दै
प्रतिगामी कदमधारी विषालु सर्प
हावा र झारपातका विरुद्ध मात्र होइन
वरिपरी घुम्ने गणेशपथका विरुद्ध पनि
निर्भिक, निडर र अविचलित रुपमा
लडनु पर्ने काम बााकी रहेकोछ
अब फेरि एक पटक
अन्धकारको रात तोड्ने
क्रान्तिको जोश भर्न
वैरीलाई धुलो चटाउन
संसारका कुनाकाप्चामा
विद्रोहको झन्डा फराउने
अनि विजयको झन्डा फराउने
फेरि मैलै अर्को प्रतिबद्धता गर्नुछ ।महान सहिद चटयाङ
रमेश आचार्य
समान्त,दलाल,,नोकरशाही वर्गको अन्त्य गर्नको लागी महान जनयुद्धमा
समाहित भएर आˆनो ब्यक्तिगत स्वार्थको अन्त्य गर्दै सामुहिक स्वार्थको लागि र
समान्ति राजतन्त्रको अन्त्य गर्न को लागी काग्रेस,पछि एमाले पार्टी छोडेर
सर्वहारा वर्गको प्यारो एकमात्र पार्टी माओवादीमा प्रवेस गर्नु भएको थियो ।
पार्टीमा प्रवेस गरे लगतै स्थानीय जनसत्ताको वा.ज.स. प्रमुख हुदै धत हुनु भएका
क.चटयाङ पार्टीका विभिन्न जनर्वगिय संगठन र पार्टीको एरीया समितीको सचिवालय
सदस्य र अखिल नेपाल किसान सघंको जिल्ला समिति सदस्य भएर काम गर्नु भएको
थियो । वहा र हामी एउटै कमिटीमा कामगदै आउका थियौ । वहा २ पटक
दुष्मनको घेरा तोडेर पार्टी सम्र्पकमा आउनु भएको थियो । क. चटयाङ
जतिवेला वहा २०६२ कार्तिक २१गते पुन्मा गा वि स को साल्टाकुराको एउटा घरमा
वस्नु भएको रहेछ । त्यही समयमा सदरमुकामवाट आएका समान्ती सत्ताका भाडाका
पाल्तु कुकुर शाही नेपाली सेनाले वहा वसेको घर नजीकै आएको वेला मात्र
थाहा पाउनु भएको रहेछ । वहा त्यो घरको वरण्डावाट हामफालेर एउटा
किसानको जोती रहेको खेतमा गएर मलाई वचाउ भनेर भन्नु भएछ । तर ति पापी
शाही सेनाले गोली हानेर त्यही ठाउमा हत्या गरेछन । क.टेकवहादुर शाही
-चटयाङ) को सदाको लागी ति समान्ती दुष्टहरुले यो नेपाली धर्तिवाट सदाको
लागी विदागरी दिएछन । त्यही ठाउमा ति पाखण्डी राक्षसहरुले मारेको खुसीयालीमा
भोज खाएर गएछन । त्यो ठाऊवाट सदमुकाम तिर फकिएछन । मारेको कुरा त्यो
गाउका मान्छेलाई वाहेक अन्य कसैलाई थाहभएन । तर हामी त्यो दिन पो्रखरामा
थियौ । तर हामी कसैलाई पनि थाहा भएन । हामी साझ पख एरीयाको संपर्क
हुने ठाउ गिमा पुग्यौ । तर त्यहावाट सवै कामरेडहरु सेर्पागाऊ तिर लागी सक्नु
भएको रहेछ । त्यहाका जनताको गाऊ साल्टाकुरामा क. चटयाङको साहदत भयो ।
त्यहाका सवै साथीहरु अर्को ठाउमा जानु भयो भन्ने कुरा हामीले जनतावाट
सुन्यौ । त्यतिवेला हामी सवै भावविहील भयौ । क.चटयाङ सगको सहकार्य देखि
विछोड  हुदा सम्मका कुराको एकपछि अर्को वाडी आउन थाल्यो । हामी सबैले
केहि वेर सम्म त्यही ठाउमा वसेर वहाले गरेको कामको र सहादतको विषयमा
सवै जाने कुरा गरयौ । त्यहावाट ईन्चार्ज सेक्रेटरी भएको ठाउतिर लाग्यौ ।
लगभग राती ११ वजेतिर पुग्यौ । त्यहा एरियाका सवै कमरेड जम्मा हुनु
भएकोरहेछ । सवै सुतिसकेका थिए । त्यही समयमा ईन्चार्जले हामलिाई पनि
सुत्ने र विहान उठेर सरसल्लाह गरेर क.चटयाङको शहादत भएको ठाउतिर जाने
भन्नु भयो । विहान सवैजना छलफल गरेर साल्टाकुरा तिर लाग्यौ । त्यहा गएर
क.टेक व.शाहीका घर परिवारहरुलाई वोलाएर श्रदाञ्जली सभा गर्ने काम भयो ।
वहाका परिवार जनता र हामी एरियाका सवैले हात उठाएर मुÝकिसेर क.चटयाङलाई
श्रदाञ्जली दिदैे वहाको शरिरमा गौरवशाली पार्टीको झण्डा ओडाएर  अन्तिम
दाह सस्कार गरयौ । उहाले देखाएको वाटो र उहाले देखेका सपना पुरा गर्ने
प्रतिवद्धता ब्यक्त गरेर हामी गिमा तिर लाग्यौ । औपचारिक शिक्षा वहामा कमै भए
पनि वहा वैज्ञानिक ज्ञानको पारङगत, कम्युनिस्ट प्रचुरताको श्रेष्ठता, भौतिकवादी
विश्व दृष्टिकोण, उच्च नैतिक सामार्थ वहामा देखिन्थ्यो । असिम श्रृजनात्मक
प्रतिभाका धनी एक दुलर्भ कमरेडलाई विर्सन कुनै घडीमा सकिदैन । नेपाली
जनयुद्धका क्रममा अनवरत रुपमा अगाडि बढि रहने मानव जातिको सुन्दर भविष्य
निर्माण्को लागि एक समर्पित योद्धा हो वहा । गिमा गाउमा एरियाको वैठक वसेर
क. टेकवहादुर शाही चटयाङले देखाएको वाटो कहिलै पनि नछोडने कुरा सवैले
गरेर आआˆनो गा.ज.समा श्रदाञ्जली सभा गर्ने योजना सहित वैठक सकेर आˆनो
कार्यक्षेत्र तिर लाग्यौ । सत्य र न्यायको निम्ति देश र जनताको मुक्तिको निम्ति
प्रगति र उन्नतिको निम्ति मर्नेहरु अजम्बरी बनेका छन् भने व्यक्तिगत तुच्छ
स्वार्थका निम्ति, अन्याय र अत्याचारका निम्ति बाचेकाहरु मृत्यु तुल्य भएका छन् ।
रछयायान मुख गाडेर धन कमाएर बाच्नेहरुका भन्दा सोही चिन्तन र पद्दतिका विरुद्ध
हमला गर्दै जीवन उत्सर्ग गर्ने महावीर हाम्रा वैचारिक आदर्श, आस्थाका प्रतिक
विस्वासका धरोहर भएर बाचेका छन् । तिनै वीर योद्धाहरुको हामी सबैले सम्मान
गर्ने गछौ ।
लेखक जाजरकोटका महान सहिद भद्रलाल आचार्यका छोरा हुनुहुन्छ ।
 
दोहरी  गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटी-  क्षेत्रीले मामाको भन्ने नेवारले पाज्यूको ।

घर कता हो कहाा बस्नुन्छ, नाम के हो दाज्यूको ।।

केटा-  हावापानी सुइकोटैको बस्ती रुमाल गाब

घर छैन, घुमेर बस्छु शोषित मेरो नाव ।।

केटी- सल्यानैका सितलपारी, कर्का हाल्छ गाइन ।

सुकुमबासी जिन्दगी यो, स्कुल देख्न पाइन ।।

केटा-  सुन जोख्ने तराजुमाथि, पिया जोक्न पाइन ।

साहूको बुर्तन, दुःखी जीवन, लेख्न-पढ्न पाइन ।।

केटी- गाउाजा जाा बजाउने ठूलो, बजबउन्याकी जोइनाई ।

जन्मिादै दुखार्नी भए हाम्रो बोल्ने कोईनाई ।।

केटा-  गाईभैासी बथानै बस्छन् परिकााडा मर्मा ।

दुःखीका घरमा जन्मे, कस्तो र छ कर्मा ।।

केटी- मान्छे कालो रङ छालालले रेल धुवा कालोले ।

दुखारी कर्मले होइन, शोषणाको जालोले ।।

केटा-  वर्षको एक पटक लाग्छ यो मालिका पैन ।

हली बस्छु खेत जोत्दछु, जग्गाजमिन छैन ।।

केटी- लट्या जेगी, गााजा भोगी, पक्षाषण आसन ।

गरिब धेरै, शोषक थोरै, शोषककै शासन ।।

केटा-  बारीमा टल्कने क्या हो कोदारीको नल ।

साई दुखारी, म दुखारी, एउटै गरौा हल ।।

केटी-  हात्तीमाथि माहोत्याय, माहुत्यामा होल्दा ।

दुवै मिली कसम खाादै, बनौा मुक्ति योद्धा ।।

केटा-  हरहर खरबर, भदवईका भर ।

बाउली समाई नछुट्मला, भेट भयाको छर ।।

केटी-  सिरशाईले गुल्यानी हान्यो, काल्च्या भर्‍यो खोला ।

जनवाद वाईगर्‍यो कता, खोज्न जानु हो ।।

केटा-  सीमा जाा बजार राम्रो, ताल मिल्याको तोली ।

शोषक फाल्न आजै उठौा न मनौा है भोलि ।।

केटी-  हल बल्ल वितरा पर्‍यो, साउन्या खेत साउदै ।

गाउाले जन्ता उठाउ सारा मुक्तिको गीत गाउादै ।।

अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद्का विधायक नारायणप्रसाद शर्मा अर्थात् नारायण गुरुको अनुभूति एक समीक्षा तथा वर्तमान

मनोहर लामिछाने

बहुमुखी प्रतिभाका सक्षी तथा अन्तरिम व्यवस्थापिका स.सद्का विधायक नारायणप्रसाद शर्माज्यू विधायक हुादा ‘व्यवस्थापिका संसद्मा मेरो अनुभूति’ नामक पुस्तक पढ्ने अवसर मिल्यो । २०३७/३८ मा शिक्षा आर्जनको क्रममा नेपाल खाल्डोमा आइपुगदा नक्सालको मेरो कोठामा नारायण गुरुको नामले अलि बढी नै कुराकानी हुन्थ्यो । अमर गिरी, कृष्णसेन इच्छुक, वर्तमानका ए. नेकपाका पोलिटब्युरो सदस्य नारायण शर्मा आदिको बसउठ्मा नारायणगुरुको नामबाट परिचित भए पनि यदाकता झुक्किने गर्दथे । पछि नारायण सर भन्नाले अहिलेका नेता नारायण शर्मा र गुरु भन्नाले अहिलेका प्रेस काउन्सिलका अधयक्षलाई बुझ्ने भए । तर नारायण गुरुसाग भेटघाट हुने अवसर मिलेको थिएन । नक्सालको त्यही कोठामा राजनीति र विशेषगरी राप्तीतिरको चर्चा हुादा नारायण गुरु चर्चाको सतीसाल नै हुनुहुन्थ्यो । आफू राप्ती अञ्चद्धलकै भएको नाताले दाङ, सल्यान गर्दा र पछि नेपालगन्ज बसाइमा युगबोधमार्फत् गुरुको रचनाहरू पढण््न भने पाइन्थ्यो । पछि एकै पटक २०५८/५९ तिर नारायण गुरु धनगढी जाादा भेट हुने मौका मिल्यो । उक्त भेटले अझ आत्मीय बनायो । उहााले कविता, राप्ती साहित्य परिषद्का पुराना अंकहरू दिनुभयो । धनगढीको साहित्यिक परिवेश, कैलाली जनपुस्तकालय, सुदूर पश्चिमाञ्चल साहित्य समाजका मित्रहरूबीच यो सल्यानी पनि विचार आदानप्रदान सहभागी भयो । स्रष्टाको आगमनमा विचार आदानप्रदानको नामाकरण भए पनि साहित्य, समाज पत्रकारिता, संस्कृति आदिबारेमा गुरुको अभिव्यक्ति श्रवण गरयो । हरिलाल गिरीजीले त्यो सबै तारतम्य मिलाउनुभयो । संयोगले गुरुको बसाइमा म कहाा नै छनौट हुादा अझ बढी अतीतको स्मरण गर्दै वर्तमानबारेमा पनि जान्ने बुझ्ने मौका पाएा । संकटकालका तत्कालीन परिवेश २०१५ सालका कम्युनिस्ट पार्टीका संसद्का उम्मेदवार पश्चिमका पाको कम्युनिस्ट, परिपक्व व्यक्तित्व र अभिभावक पत्रकार कुशल व्यवसायिक हुनुको नाताले पनि उहााप्रति आदरभावको समिा रहेन । तत्कालीन समयमै नेपालगन्जबाट प्रकाशित हुने बागेश्वरी टाइम्स दैनिकको बोर्ड सदस्यको रूपमा म स्वयम्ले सिक्नुपर्ने जान्नुपर्ने कुराहरू श्रवण गर्ने अवसर पनि प्राप्त गरे । गुरुले युगबोधलाई धनगढीसम्म निःशुलक पठाउनुहुन्थ्यो । म प्रायः बिहान ४-५ बजेको बीचमा उठेर आˆनो नित्यकर्म बिहानको धुमाई, योग, ध्यान गर्ने गर्छु । तर, उमेरले झन्डै मभन्दा दोब्बरका गुरुले दाङबाट धनगढीको गाडी छुट्ने ४-५ बजेको समयमै पत्रिका पठाएको जानकारी फोबाट दिदा मलाई अचम्म लाग्दथ्यो । त्यो उमेरको उत्साह, जोश, लाठे तन्नेरीभन्दा कम थिएन । मेरो परिवारमा त्यो उतसाह जाागरको चर्चा गरिन्थ्यो गरिन्छ ।

तत्पश्चात् उहाा अन्तरिम व्यवस्थापिकाको विधायक हुादै अहिले प्रेस काउन्सलिको अध्यक्षको भूमिका निर्वाह गरिरहनुभएको छ । यो बीचमा रापती अञ्चलका विधायकहरूको स्वागतलगायत यस्ते औपचारिक २-३ वटा कार्यकक्रमबाहेक भेटघाट हुन सकेको छैन । यी स्मरणका कुराहरू ताजै छन्, सानो गौडे भेटका कुराहरू गुरुले मलाई नचिन्न पनि सक्नुहुन्छ । यसैबीच उहााबाट लिखित ‘व्यवस्थापिका स.सद्मा मेरो अनुभूति’ पढ्ने मौका मिल्यो । उहााको फोन मसाग रहेनछ, अनुमानले नारायण शर्मा सेभ गरेको नम्बरमा फोन गर्दा नारायण शर्मा पौडेलज्यू कहाा पुगदा पुराना दिनको समरण हुन पुगे । कुरैकुरामा फोन माग्नै बिर्सिएछ सायद नेतासाग नर्भस भएर पो हो कि त्यस्तै पिटरजीलाई फोन गर्दा उठाइदिनु भएन । अनि फोनबाट बातचित गर्नुभन्दा पुस्तककै बारेमा लेख्न बसेा । प्रस्तुत पुसतकमा ४६ वटा आलेख समेटिएका रहेछन् । पुरानो कम्युनिस्ट, खारिएको विचार आदर्श, पाको व्यक्तित्व उहााको सिर्जनामा उल्लेख गरेअनुरूप सबैमा सिद्धदृष्टि भइदिएको भए देशले एउटा गति लिइसक्ने थियो । आफू सभासद् हुादा विवेक बन्धकी नराख्ने बाचासहित तत्कालीन समयमा गञ्जागोलका उपज आठ दललाई अष्टावक्रहरू सावधान भन्दै एउटा सचेत नजागरिकको भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । आठ दललाई लक्ष्यमा नपुग्दै आफैामा चितोरचितोर नगर भन्दै मधेस आन्दोलनले पढाएको पाठको बारेमा पनि प्रकाश पार्नुभएको छ । गुरु गतिलो साहित्यिक सर्जक हुनुको नाताले लथालिङ्ग देशको भताभुङ्ग चाला देख्दा अलि बढी भावुक पनि बनाएको छ । जीवनका उर्बर समयदेखि सामन्तवादसाग सिङ्गौरी खेलेका व्यक्तित्वले सामन्तवादको दिवास्वपना पूरा हुन नदिन विभिन्न सुझाव, सल्लाह दिादै सबै गणतन्त्रवादीहरू संविधानसभाको चुनावलाई सफल पार्न सल्लाह दिनु हुन्छ भने आठ दलको क्रियाकलाप सुरुमा रूपमा व्यवस्थापिका स.सद्बाट अध्ययन गरिरहेका उहााले तत्कालीन आठ दललाई कार्टुनसमेत देख्नुहुन्छ । के गर्नु विचरा नारायण गुरु आठ दललाई मिल्न र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको चम्किलो ज्योति बाल्न अर्ति दिए पनि विभाजित आठ दलका सर्प पाल्ने र सर्प यज्ञ चलाउने दुई जिब्रे जनावरहरूले उहााका अर्ति के मान्थे के बुझ्थे । वास्तवमा संविधानसभाको चुनाव नहुनु षड्यन्त्र भएकै थियो । त्यसैले आलोकका सर्जकले चिन्ता गर्नु र अड्कल काट्नु स्वभाविकै थियो । लामो समयसम्म पुरानै ऐन, कानुनले रजाइा गरेकै थिए । त्यसैले आमूल परिवर्तनकारीलाई चिन्ता लाग्नु स्वभाविकै थियो । त्यसैले चुनाव हुन सकेन भने त्यसको परिणा आाकलन गर्दै सबैलाई सजग र सचेत हुन आहृवान गर्नुभएको छ । संसद् संसद्जसतो छेन भन्ने कवितामा सदनभत्र जात, भात, थर गोत्र, रङ, वर्णको झगडा देख्दै घाटको पण्डा र गंगालाई तुलना गर्दै मधेस जलेको र पहाड पुत्पुताइरहेको र अन्धेर नगरी चौपट शासन भए पनि २१ औा शताब्दीको खुला आकाशले यथास्थितिवादीहरूको दिवा सपना पूरा नहुने संकेत दिएका छन् । देश टुक्र्याउन खोज्नेहरू आफेा टुक्रन् संकेत गर्दै आठ पार्टीका युवा शक्तिहरूले परिवर्तनलाई साथ दिने अपेक्षा गरेका छन् । आफूलाई बुज्रुक ठान्ने वयक्तिहरूका पुरानै लकिरको फकिर बन्न रुचाउनेहरूको पूर्वाग्रह र पूर्वधारणाले अर्को युद्धको सम्भावना पनि गुरुले देख्नु भएको छ । स्वभावैले उहाा विधायक हुादा स.सद्भित्रका विकृति, विसंगतिलाई मात्र प्रस्तुत अनुभूतिमार्फत् उजागर मात्र गर्नु भएको छैन, संविधानसभाको चुनाव हुन नदिने वास्तविक र छद्मभेषी षड्यन्त्रलाई पनि खरो रूपमा नङ्ग्याउने प्रयत्न गर्नुभएको छ । देशमा वामपन्थीहरूको बाहुल्य भए पनि विभिन्न कुण्ठाले रौा चिरा भएका वामपन्थीहरूलाई यथास्थितिवादीहरूले रजाइा गरिरहेको तथ्यसमेत सार्वजनिक गर्नुभएको मात्र छैन एमालेले नामले आफूलाई कम्युनिस्ट भने पनि उसको दक्षिणपन्थी यात्रा तीव्ररूपमा अगाडि बढ्दै भाइ कााग्रेसको गोरेटोमा यात्रा गरिरहेको तथ्य पनि सार्वजनिक गर्नुभएको छ । संविधानसभाको चुनावसम्मका र आˆना अतितका स्मृतिहरू समाहित उक्त अनुभूति पढ्नलायक, गम्नलायक पाको व्यक्तिको अनुभवलाई बौद्धिक खुराकको रूपमा लिन सकिन्छ । आज संसद् बाहिर पनि विभिन्न विकृति, विसंगतिले देश जर्जर हुादैछ । त्यो सबै समेटेर हालको कार्यथलो प्रेस काउन्सिलको अध्यक्ष भएको पछिल्लो समयावधिका अरु अनुभूतिसहित अझ सिर्जनाको अपेक्षा गरेको छु ।

र, अन्त्यमा श्रद्धेय नारायण गुरुले पछिल्ला दिनहरूमा के-कस्ता संगति, विकृति देख्नुभएको छ ? के गम्नु भएको छ ? पाको र अनुभवी व्यक्तिले अवश्य पनि अझ अनुभूति दिन सक्नुहुन्छ । जतिखेर उहाा विधायक हुनुहुन्थ्यो, त्योभन्दा पनि देश अहिले अझ ओह्रालो लागेको छ । देशमा गणतन्त्र घोषणा भएको छ । तर, त्यो गणतन्त्र जनताको हुने कि नहुने प्रश्न उठिरहेको छ । सामन्तवादको अवसानपछि थुप्रै श्री ८ हरू जन्मेको आभाष भइरहेको छ । यथास्थितिवादीहरूले जनताको संविधान लेख्न नदिन विभिन्न हथकण्डा मच्चाउादै हुादोखाादाको संविधानसभा भङ्ग गर्दै जनताद्वारा लिखित बन्न नदिन २००७ सालदेखिका षड्यन्त्रलाई यथावत् राख्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् । पश्चगमनका प्रयास भइरहेका छन् । शान्ति र जनताको संविधान नबनाएर लुटको स्वगर्गमा रम्न खोज्नेहरू विगतको ढलिमली सम्झाद विदेशीसामु फेरि पनि आत्मसमर्पण गरिरहेका छन् । राष्ट्र, राष्ट्रियतामा खेलबाड हुादा स्वाभिमानी नेपालीहरूले रखबारी गर्ने दिन आइरहेका छन् । राष्ट्र विखण्डनका बहसहरू सुसुप्त, खुला र सार्वजनिकरूपमा उठाइादै छन् । नयाा लेन्डुपहरू अवतारी बनेका छन् र तिनैका चर्का कुरा सुनिन्छन् । राष्ट्र अत्यन्तै अप्ठ्यारो मोडमा पुगेको छ । जनताबाट तिरस्कृत र हराइएकाहरू शासनको बागडोर सम्हाल्दै प्रजातन्त्रलाई खिल्ली उडाइरहेका छन् । जम्बो मन्त्रिमण्डलका कैयौा सदस्यहरू देश जलिरहादा विदेशको सयरमा मग्न छन् । अतः यी सबै विकृति, विसंगतिलाई चिर्नको लागिअ र्को युद्धको आवश्यकता महसुस गरिादैछ । अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद्को कार्यकाल समाप्तिपछिका यी र यस्तै विकृतिहरू मोलाइरहेको वर्तमानमा गुरुजस्ता पाका व्ययिक्तको कााधमा अझ जिम्मेवारी थपिएको छ । त्यसैले वर्तमानलाई समेट्ने गरी नारायण गुरुबाट अर्को कृति पाउने आशा राख्दै अहिलेलाई यति मात्र ।

दोहरी देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

केटा-  डाˆया राम्रो हिउचुलीको, मधेसैको मैना ।

क्या गरी बस्याकी छौ पो, हजुरकी दुई बैना ।।

केटी-  जन्त राम्रा ब्याउलाब्याउली पैठ राम्रा धामी ।

नेता बाइग्या सहर बजार, गाउामा बस्छौ हामी ।

केटा-  बारेकोटी लोटी मर्‍यो, बाह्रठेगा मैले ।

जनवाद बाइगयो भन्छन्, चाल पाउछेउकी दैले ।।

केटी-  भत्याको छ माछ्या साधु, घाटबाट तर्ला ।

गाउाको सत्ता, भताभुङ्ग, फेरि जाग्नु पर्ला ।।

केटा-  लेख चर्ने हरिनको, मासु चाम्रो चाम्रो ।

बन्छ कि बन्दैन भन, संविधान हाम्रो ।।

केटी-दुई बैनीको दुईटा चुल्टा, रिवन कपालको ।

नलडी नबन्ने देख्छु, संविधान नेपालको ।।

केटा-  भात भान्छको सुर केही छैन, लाग्छ कति बेर ।

समस्या झन् बढ्न लाग्या पहिलाभन्दा धेर ।।

केटी-  ठाडो बग्ने कर्णलीय, तेर्छो बग्ने भेरी ।

संघर्ष अपुरो भयो, लड्नुपर्ला फेरि ।

केटा-  रिडी पित्तलपित्तलै हो, बैना लाउछे सुनै ।

देश भााड्ने पुरानै चलन, हुन अन्वार उनै ।।

केटी-  जुम्लाबातट बग्दै आइगो, कस्तुरीका बिना ।।

संघर्ष नगरी भैना, डर मान्दछौ किना ।।

केटा-  भाइभाइको झगडा पड्यो, बाबुज्यू दैलेख ।

नयाा सत्ता ल्याउनु पढ्या, काउलीको सैलेख ।।

केटी-  मालिकाको ठूली भेला, घुम्दैफिर्दै जाउन ।

गाउा, सहर उठ्नुपर्‍यो, नयाा सत्ता पाउन ।।

केटा-  पानीतिर्खा लागेको बेला अमला पोली आउला ।

गरिबको नयाा सत्ता, सबै मिल ल्याउला ।।

केटी-  संविधान नलेख्ने सांसद, खाने मात्रै भत्ता ।

गरिब किसान शोषित मिली, ल्यउलान् नयाा सत्ता ।।


श्रीमान् एउटा फिराद छ

नीराजन शिरीष

श्रीमान,

मेरो एउटा उजुरी छ,

बहसका लागि पेश गरेको छु

मैले जान्दिना अदालती भाषा,

त्यसैले, सरसर्ती फिराद छ,

हिजोआज मेरो,

निन्द्रा हराएको छ ।

मेरो चैन लुटिएको छ ।

श्रीमान्, मेरो यो उजुरी छ,

मेरो निन्द्रा लुटनेहरूलाईर्,

कारबाही गरी पाउा,

मेरो चैन कब्जामा पारेकाहरूलाईर्,

जेल चलान गरिएको हेर्नपाउा ।

सम्बत् २०६४,

चैत्र महिना,

रोज २८,

बिहिबारका दिन,

संविधान बनाउाछौ,

मत देउ भनेर,

म सोझो नेपालीलाई झुक्याएर,

मेरो अमूल्य मत लिएकाहरू,

निर्वाचन जितेर,

संविधानसभामा पुगेर पनि,

सत्ताकै वरिपरि झुमेको देखेछु,

उनीहरूले आˆनो कर्तव्य,

बिर्सेको पाएको छु ।

लुछाचुडी र भागबण्डामा,

मात्र मस्त भेटेको छु,

सहमतिका लागि,

संंवादका नाममा,

रिसोर्टका स्वादिष्ट परिकार ज्यूनारमा,

राज्यको ढिकुटी रित्याएको देखेको छु,

श्रीमान,

मेरो फिराद छ,

मलाईर् संविधान दिन्छु भनेर,

झुक्याउनेहरूलाईर् कारबाही गरी पाउा,

मेरो चैन कब्जामा पारेकाहरूलाईर्,,

जेल चलान गरिएको हेर्नपाउा ।

दुई वर्षमा दिन्छु भनेको कुरो,

यिनले दुई दशकसम्म,

दिन नसक्ने छााट देखेको छु,

श्रीमान्

यी नपुंसकहरू हन

सृजनशीलता नै नभएका यीनले,

सृजनशिल छौ,

वैज्ञानिक विचारले निर्देशित छौ भनी

नियोजित ढंगले,

मलाईर् छलकपट गरे,

देख्नमा यिनले मेरो,

मात्र एक मत लुटे,

तर वास्तवमै यिनले मेरो,

सर्वश्व लुटे मेरो निन्द्रा,

मेरो चैन,

मेरो भोक,

मेरो सबथोक लुटे

श्रीमान,

यिनले योजनाबद्ध,

मेरो प्राण लुटन खोजिरहेछन्,

मेरो फिराद छ,

श्रमिान,

कर्तव्य ज्यान मुद्दामा यिनलाईर्,

हदैसम्मको कार्बाही गरी पाउा ।

अझै यो राज्यमा,

कानुनी शासन छ भने,

नीति र नियम अस्तित्वमै छ भने,

श्रीमान,

मेरो फिराद छ,

यिनले योजनाबद्ध,

मेरो प्राण लुटन खोजिरहेछन्,

मेरो फिराद छ,

श्रीमान,

कर्तव्य ज्यान मुद्दामा यिनलाईर्,

हदैसम्मको कार्बाही गरी पाउा

देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

गाई दुया भैसेउल दुया ठेकी भरी गौल ।
देश चलाउने, क्रान्ति गर्ने, देखिादैन डौल ।।
मधेशैका पार्या घाम, जुमलाको हुरी ।
जनवाद ल्याउाछौा भनै, बसेका छन् कुरी ।।
स्याल खोलीका लामा बग्र, पाकिग्या कोटली ।
सहरबासी गाउाका नेता, ल्या गाउाले बोटली ।।
जरन मार्सी लाउन छोड्या, मर्मा ज्युली खेत ।
सामन्ती रवाफ झार्छन् छन् कि छैनन् चेत ।।
यस आराम अच्छा बसाई, सहर बजार ठाउामा ।
दुःख पाउने कार्यकर्ता घुमिरन्छन् गाउामा ।।
बाजले सम्झेको बेला, आउला पुत्ली भेषमा
न सुख न शान्ति भयो, अराजक छ देशमा ।।
सहरका सुकिला वात म आफू गवार ।
घरको कल न सुल्झाउन्या विदेशमा सवार ।।
जन्ताको बिल्लीबाठ भयो, को बोल्ला अब ।
संघर्ष गररेल्ने हो कि, उठ्नु पढ्यो अब ।।

h3>देउडा गीतहरू

- मनोहर लामिछाने

लेखका धुमिला साज, मर्म जिउली गाई छन् ।

देश बिगार्ने पापी नेता, कुन आमाले पाइछन् ।।

फुक्र्या साली, लुक्र्या गादो, सपनामा गन्ने ।

रूप रङ्ग डबल छैन, नेता त्यइहो भन्ने ।।

भात भान्सा को को ले गर्‍या, थोरै छन् कि घरे ।

जन्ताका अधिकार खोस्ने, को को रैछन् हेर ।।

कुमाखैकी ठूली भेला, को-को जान्छौ मन ।

उडन्ते नेताका कुडा, घुमिरन्छ मन ।

जुम्लाकी जुम्लेली आमै, काम्ली बन्देउ चौक्या ।

देशको दुर्दशा हेर्दै, बस्न सक्या छौक्या ।।

नेपालगंज बजारेमा, भौतै गाडी गुड्ने ।

नेताले बोल्याका कुडा, कुइरी जन उड्ने ।।

गजल

सूर्यविक्रम याक्खा, मोरङ

खोइ त सानु मसाग आउाछु भन्थ्यौ,

सगै मर्ने-बााच्ने माया लाउछु भन्थ्यौ ।।१।।

दुई दिने सुख हो दुःख कै जीन्दगीमा,

तै पनि मिठो पिरतीले छाउछु भन्थ्यौ ।।२।।

अभागी लाई दैव ले नै ठगे पछि ,

सारै भयो अधेरीमा धाउछु भन्थ्यौ ।।३।।

वांच्नु पनि त गाहारो हुदो रहेछ ,

यो दुनियामा हाम्रो गीत गाउछु भन्थ्यौ ।४।

खोई त सानु म संग आउछु भन्थ्यौ ,

सगै मर्ने-वांच्ने माया लाउछु भन्थ्यौ ।।

हाल – साउदीअरब विश्व नेपाली साहित्य महासंघ उपाध्यक्ष  ,

खाली सिसी -

प्रेम वली

म दिन भरको थकानले,

निद्रा पिएर सुतेको बेला,

कयौ रात उडुस र,

उपैयाका हुलहरु,

खाली सिसी भएर,

मेरो नसाको नदीमा,

पानी लिन र्झछ,

र भरी सिसी भएर,

मिर्मिरेमा बसस्थानतिर चढ्छन््,

देश खाएर ढाडिएका नेताजस्ता,

यी उडुसका हूलहरु,

मैले निषेद गरेको,

नदीको पानी चोरेको देख्दा,

रेसले कुचो उठाउाछु,

देशका उडुसहरुलाई  सम्झादै,

ती भरी सिसीहरुलाई,

बोतलझैा फुटाउाछु,

बोतलबाट निस्केर,

मेरा हातहरु,

सिसाले काटेझैा रक्ताम्य हुादा,

आˆनो हातलाई सुम्सुमाउाछु,

हरेक नेताको मुखमा,

जनताको पसिनाको,

गन्द आएको जस्तै,

यी उडुस र उपैयाहरुमा,

आˆनो रगतको गन्ध पाउछु

देउडा गीतहरू
मनोहर लामिछाने
सिम्टाली सिम्टाली तिर, मैना मैना तिर ।
राष्ट्रवादी एकातिर, अरू भारत तिर ।।
दुखार्नीको दुःख उस्तै छ, गरिब ऋणको बोझ ।
ठालुका चकचकी उस्तै, सामन्तिका पोज ।।
पाख्या चामल घाटी लाग्ने, कोद्र्‍या रोटा भुल्ने ।
दुखरि जन्ताका नेता, पाजेरोमा डुल्ने ।।
आधा वर्ष भार्सीचामल, छ महिनालाई जरन ।
लाज सरम वाइजादो होइक्या, रिसोटको चरन ।।
आधा भेइनु मंसिरैको, भर मैइनु पुषको ।
कस कसले आसिरवाद पायौ, भारती सुदको ।।
पार्टी भित्र कचिगल तलदेखि माथी ।
आशामा डुव्याका जन्ता, क्या गर्दछौ माति ।।
परजा भो प्रजातन्त्र, जनवाद का गयो ।
नेपाल बनाउने कुरा, चरीको दूध भयो ।
मछाइनाका राता काफल, वैशाख वनभरी ।
शोषणको रूप फेरियो, ठूलाको मनपरी ।।

देउडा गीतहरू

मनोहर लामिछाने

नेताका दैच्यूरे कुडा, शान्ति ल्याउने भन्दा ।
रिसोर्टको बस्नु, खानु, कस्तो राम्रो धन्दा ।।
हार्‍यो नेता, फिर्ता लिने, एख्लै लड्ने पनि ।
टेबुल एउटैमा खाादा, चिकेन रोष्ट तानी ।।
विदेशी चल खेलले गर्दा, कुडा विगरदो छ ।
अनाडी नेताका लाग्दा, देशको गति यो छ ।।
कुडाका ठाउा ठेगान छैन, दिन र मैना गन्छन् ।
आज एउटा, भोलि अर्को, पर्सी अर्कै भन्छन् ।।
संविधान न बन्ने भयो, यी नेताका चाल ।
यादवलाई बुझाउाछु भन्दो, प्र.म त्यो नेपाल ।।
सेनासाग साउती गर्दो, भारतसाग गलो ।
सुदको सक्कली नोकर, क्या गरोलो भलो ।।

मलेवाहरू र्फकनै पर्छ

मनोहर लामिछाने

मलेवाका वथान आजभोलि देखिन छोडे
किन होला कुन्नि नयाा चरित्रका जमात
फाट्ट फुट्ट उडिरहेको देख्छु
कर्‍याङ कुरुङ्गले बाटो फेरेकी
देखिादैनन् कर्‍याङ कुरुङ्ग र मलेवाहरू
गम खान्छु सोच्छु हराइरहेका मलेवाहरू
सामूहिक रूपले बस्न छोडेकी
या आपत विपत आइ पर्‍यो की
सहरमा छरिएका कनिका खादै
गाउा विर्सिए जस्तो छ मलेवाहरूले ।
आाखै मोहनी लाउाथे मलेवाहरूले
सिकारी भेउ पाउादैनथ्यो मलेवा मार्न
फाट्ट फुट्ट पासोमा बल्झेका मलेवा
परिश्रम गर्दै फुत्कन पनि सक्थ्यो
न फुत्केको मलेवा जालमै मर्न पनि सक्थ्यो
मलेवा बल्झेको खुसियालीमा सिकारी गर्व गर्दे
मख्ख परेको सिकारी के देख्यो र पाउाथ्यो
गाउा घर र जंगलमा फुर्र यो डााडा त्यो डााडा उ घुमिरहथ्यो, सिकारी भेउ पाउादैनथ्यो
आजभोलि तिनीहरू जंगल र गाउा घुम्न छाडेका छन्
सहर बजारमा रमाएका छन् तिनै मलेवाहरूले ।
सहर पराय हुनसक्छ मलेवाहरूलाई
गाउाका झोपडी पर्खिरहेका छन् तिमीहरूलाई
सहर छाड्दै आˆनै ठाउामा र्फकने हो कि
बनको चरी वनमै रमाउाछ भने जस्तै
फ्याकिएका कनिकामा वैरीले विष हाल्यो भने
मलेवा सखाप हुन सक्छन्, माया लाग्छ तिमीहरूलाई
षडयन्त्रका गन्धहरू आइरहेका छन्
मलेवा र्फकनै पर्छ आश्रयस्थलमा अब
सहरबाट गाउा पस्न थाल्नै पर्छ मलेवाहरू
मलेवा अस्तित्व राख्ने हो भने गाउा र्फकनै पर्छ
अथवा गगन चुम्ने तिम्रो यात्रा फेरि पनि लाग्नै पर्छ ।

बहादुर, साथी

मनोहर लामिछाने

हेर्दा सालिन व्यक्ति
बोलाउाछ ओ साथी बहादुर
काम करना है क्या
विचरो नेपाली जी’साप
स्वीकृत दिन्छ, काम गर्ने भावमा
पछि लाग्छ, आˆनै अभिभावक जस्तै
कामकाज सोद्धछ, टाउको हल्लाउाछ
बहादुर उसको नियति बनेको छ
स्वदेश उसको नाम मात्र रहेको छ ।
उस्तै सालिन अर्को व्यक्ति सोद्धछ
बहादुर राजनीति करना है
मन्त्री प्रधानमन्त्री बनोगे क्या
अर्को भद्र देखिने सुकिलो नेपाली
जी’साप भन्दै टाउको हल्लाउाछ
एक मधेस, एक प्रदेश मालुम है
सोचो कणर्ालीपर क्या इरादा है
प्रधानमन्त्री बनोगे बहादुर
हाा या ना नियति उस्तैछ ।
बहादुर साथी हेपाइको प्रयायवाची
सुदहरूका भान्सा र गेटहरूमा
बहादुर र साथी भेटिादा
नेपाल सम्झने, बिर्सने एउटा थलो
कुन जग्गा घर हो भन्दै
सुख-दुःखका कहानी साट्दै
घुमिरहेका नेपाली बहादुरहरू
देश सम्झन्छन् र टोलाउाछन्
अनि नेपाल र नेपाली खोज्दै
स्वाभिमान हराइरहेको निरीह मानव पाउाछन् ।
देश हाासेको देख्ने उसको सपना
नेपाली हुनुको गर्व गर्ने चाहना
यता पनि देश रोएको देख्छ
उता पनि देश रोएको देख्छ
हेर्छ सम्झन्छ र बर्बराउाछ
बाबु मतै मरे म र मेरा छोराहरू
देश भएर पनि नभए जस्तो
आस्था मरिसकेको मानव
हलचलविहीन मूर्दाजस्तो
बहादुर साथी उसको नियति बनेको छ ।
मुग्लान्ले देशलाई कान्छा बनाउादै
यताका नेताहरूलाई उतै बोलाउादै
कसम खान लगाउाछ कि के गर्छ थाहा छैन
आउाछन्, जान्छन् र के साउती गर्छन्,
यसरी नै बहादुर साथी जन्मिरहेका छन्
दिनदिनै बहादुर साथी जन्मिरहेका छन् ।

विद्रोह

तिलक थापा भीषण

हाम्रा आस्थाहरू बन्देज पानर् खोजिन्छन भने
गरीबका झुपडीहरू आगो लगाइ खरानी पारीन्छन भने
तिम्रा कथित लुटको स्वर्गमा हामीले आगो लगाउन किन नपाउने ?
त्यसैले उठ ए अन्यायमा परेका शोषित पीडितहरू एकचोटी सिंहदरबारमा गि्रनेट हान्नै पर्ने भएको छ    हाम्री चेलीहरूको इज्जत लुटिन्छन भने
तिम्रा बन्दुकहरूले जनता मारिन्छन भने
तिम्रा बन्दुकको प्रतिरोध गर्न हामीले खुडा खुकुरी बोक्न किन नपाउने ?
त्यसैले उठ ए न्यायको पर्खाइमा बसेका नर नारीहरू एकचोटी फेरी खुन को वादल खुन लिनै पर्ने भएको छ ।
कथित प्रभुको आड लिएर जनता थर्काउन खोजिन्छन भने
राष्ट्रियताको आन्दोलनलाईर्र् निस्तेज पार्ने हर्कत गरिन्छन भने
ओ राष्ट्रघातीहरू तिम्रा विरुद्ध हामीले तलाईर् थक्र्याउन किन नपाउने ?
त्यसैले आउ ए टाउकामा रातो कफन बााध्ने युवाहरू
एकचोटी भनौदाहरूको घााटी रेटनै पर्ने भएको छ ।

जुम्लो

मनोहर लामिछाने

वैभवशाली विगतको इतिहास
खसान सभ्यताको उद्गमथलो
हिम शिखरहरुले घेरिएको क्षेत्र
तीला र सिंजा नदीले सिञ्चित भूभाग
कैथुरो -कस्तुरी)को बासनामा मगमगाउने जुम्लो
अबत अनिकाल र भोकमरकिो पर्यायवाची बन्दै
आजभोलि आˆनै देशबाट विछट्टीएको छ ।
जुम्लामा स्याउ फल्यो फलेन
उवा र जौ कस्तो भयो
बाली नाली राम्रो भयो भएन
अवत जुम्लामा बाज पनि देखिादैनन्
डााफेको फुस्स्रो पनि देखिन छोड्यो भन्छन्
हिमाली भालु र हिमचितवाहरु पनि
पाइन छोडे जस्तो लाग्छ
पसे र वनका जडिबुटिहरु
किन लोप भइरहेका छन्
काठमाडौा चासो राख्ला नराख्ला
बेखर काठमाडौा जुम्लो बुझ्दैन
बुझे पनि बुझ पचाउाछ काठमाडौा
काठमाडौा जुम्लो चिनदैन जुम्लो बुझ्दैन ।
जुम्लो सिङ्गो कणर्ाली, प्रतिनिधि हो
सिङ्गो कणर्ाली जुम्लोको प्रयायवाची हो,
जुम्लो कणर्ाली चिनाउाछ, कणर्ाली जुम्लो चिनाउाछ
त्यसैले कणर्ाली स्याउ कुहाउछ
कणर्ाली आˆनो जल प्रवाह गर्दै
तराईका मैदानी फााटसम्म
आˆनो जलधारा सजाउाछ
तैपनि जुम्लो विगत सम्झदै
यतिखेर निरीह बनेको छ
अशिक्षा भोकमरी कुनिको बनाएको छ ।
संघयिताले छुटयायो भने पनि
खै के पाउला कुन्नी भन्न सकिादैन
अलि बढी जडिबुटी बेच्ला, स्या आरु बेच्ला
पाटन चढ्ने घोडी भेडी पाल्ला
दुईचार बोडिङ्ग थप्ला अरु के-के गर्ला
तर अहिले जुम्लो पिल्सिएको छ
यतिखेर जुम्लो उन्मुक्ति खोजिरहेको छ ।
जुम्लो चुनावको बेला आशा गर्छ
चुनावी घोषणापत्रहरु हेर्छ र मख्ख हुन्छ
चुनाव पछि जुम्लो निराश हुन्छ
जुम्लो न विगतको वैभव छ
जुम्लो न त वर्तमानको आगत छ
पााचतारे होटेलका सेमिनारमा जुम्लो बोछ
विकासे हावा हुच्ची, कुसे र चाखुरेमा ठोक्किदा
जुम्लो हराइ रहेको छ
काठमाडौ जुम्लो चिन्दैन
जुम्लो काठमाडौ बुझ्दैन

यही लुकामारी भित्र जुम्लो हराइरहेको छ ।

होचिमिन्हा जिन्दावाद

मनोहर लामिछाने

त्यो जमाना त्यो परिवेश
स्वाधिनताका नविन श्रृखला
आ-आˆनै परिवेश
सीतयुद्धको चरम उत्कर्ष
यो वा त्यो पक्ष
देश रक्षाको चुनौती
दरो शहाष, दृढ संकल्प
देश बचाउने नयाा अभियान
प्यारो अनि निडर नेता
होचिमिन्हा, जिन्दावाद ।
युद्धको घोषणा, कत्रो सहाष
निरीह मेतनाम, सानो मेतनाम
भिमकाय अमेरिका, विकसित अमेरिका
गुरिल्ला युद्ध, जनताको युद्ध
जनताका नेता, प्यारो मानव
होचिमिन्हा जिन्दावाद ।
मिसायल आक्रमण, वम गोला,
जंगल युद्ध छापामार युद्ध
हतियार युक्त अमेरिकी सेना
निरीह मेतनामी जनता
अविकसित देश, निरन्तर युद्ध
पराजित अमेरिका, विजयी भेतनाम
होचिमिन्हा जिन्दावद ।
विदेशी हस्तक्षेप जनताको एकता
राष्ट्रिय स्वाधिनता, राष्ट्रिय गौरव
स्वाधिनताको लडाइ प्रतिरोध शैली
छापामार युद्ध, नयाा लडाइ
असफल अमेरिका विश्वको तिरस्कार
विजित भेतनाम, पराजित अमेरिका
होचिमिन्हा जिन्दावाद
एउटा शिक्षा अर्को सवक
सार्वभौम विजय, सत्यको निष्ठा
सानाको महत्व, देश हाक्ने नेतृत्व
नथाक्ने लडाइ, एउटा शिक्षा
देशको रक्षा, जनताको जित
भगुवा अमेरिका, भेतनामको चर्चा
जनताको नेता जनताको जित
होचिमिन्हा, जिन्दावाद ।
विश्वलाई शिक्षा केहीलाई दिक्षा
नयाा शिक्षा, एउटा आदर्श
सोराज्यवाद असफल, अनि पराजय
सार्वभौम रक्षा, स्वाधिनताको जित
सानो देश, मेतनामी शहाष
जनताको नेता देशको मान्
होचिमिन्हा जिन्दावाद, जिन्दवाद ।

“जन विद्रोहका आधारहरु” पुस्तक एक समिक्षा

मंगल शर्मा

एकीकृत माओवदीका केन्द्रीय सदस्य एवं लेखक केशवप्रसाद नेपालद्वारा लिखित “जन विद्रोहका आधारहरु” नामक पुस्तक १ देखि १२ खण्डसम्म हेर्दा समय सापेक्ष उपयोगी र संकलन योग्य पुस्तकको कोटीमा राख्न सकिन्छ ।
प्रस्तुत पुस्तकमा जन विद्रोहको बारेमा उल्लेख गर्दै विद्रोह ग र्ने नागरिकको अधिकार बारेमा सुसूचित मात्र नगरेर नेपालमा भएका जनविद्रोहको ऐतिहासिक पृष्टभूमिको बारेमा कहाा कसरी जनविद्रोहका आधार र ज्वारभाटा उठे त्यस बारेमा उल्लेख गर्ने कोसिस गरिउको छ । ऐतिहासिक विद्रोहका घटनाक्रमहरु शिलसिलेदार प्रस्तुत गर्नु भउको भए अझ उत्तम हुने थियो भने स्थानाभावले हुन सक्छ कयौा विद्रोहका घटनाक्रम पनि केही छुटेका छन् । ०३६। ०५७ मा भएको थवाङ्ग विद्रोह लगायत पश्चिम नेपालको कामी बुढाको विद्रोह, वर्दिया राजपुर टप्पुको किसन आन्दोलन एवं बााकेका मुलायम बेहनाले २००३ सालदेखि करिब १२।१३ सालसम्म गरेको विद्रोहलगायत अन्य विद्रोहका कुराहरु छुटेको देखिन्छ ।  उल्लेखित विद्रोहलाई पनि अलि बढी उल्लेख गरेको भय अझै सोमा हुने देखिन्छ ।
प्रस्तुत कृतिले नेपालमा संविधानसभाको आवाज कहिलेदेखि उठयो र कसरी किन सुस्तायो त्यसको पनि जानकारी दिने जमर्को गरिएको पाइन्छ । २०५२ सालदेखि सुरु भउको जनयुद्धले समेटेका पक्ष र १२ बुादे सहमति गणतन्त्रको घोषणा र तत्पश्चात अन्तरिम विधानसम्मका नालीबेली सुक्षमरुपले उल्लेख गर्ने कोसिस गरिएको छ ।
इतिहासको कसीमा राजनैतिक दलहरुको विशलेषण गर्ने क्रममा नेपालका विद्यमान केही दलहरुको बारेमा उल्लेख गरेबाट राजनीतिप्रति चासो र रुची राख्नेहरुको प्यास मेट्ने देखिन्छ । परन्तु सुक्ष्म रुपले उल्लेख गरेको हुादा त्यस्ता पारखीहरुले अलिबढी वा विस्तृत रुपमा चाहनसक्ने कुरालाई नकार्न सकिादैन । यस्तै ०४६ सालको जनआन्दोलन र ०४७ को संविधनलाई पनि प्रष्ट पार्ने दायित्व निर्वाह गरेको पाइन्छ । ०४६ को आन्दोलनको मूल मर्म भावना र जनादेश विपरित ०४७ को संविधान निर्माण भएको तितो यथार्थतालाई झकझक्याएको पाइन्छ ।
महान जनयुद्धको सुरुवातदेखि राजतन्त्रका अन्तसम्मका कुराहरु उल्लेख गर्दै जनमुक्ति सेना गठन नभएको भए के वर्तमानको परिवर्नत सम्भव देख्दैनन् र २०१७ को सैनिक कु को घटनालाई उदाहरण दिएर जनमुक्ति सेनालाई वर्तमानको परिवर्तनको एउटा हिंसा र निर्णयाक शक्ति मनिएको छ । जनयुद्धकालमा दोहरो सत्तको अभ्यास भएको र पहिलो शान्तिवार्ता हुादै १२ बुादे सहमतिको भ्रुण रोल्पामा रहेको स्वीकार्छन क. नेपाल । यस्तै ऐतिहासिक जनआन्दोलन देखि वर्तमानसम्मका विविध घटनाक्रमहरुलाई रोचक र यथार्थ परक रुपमा उल्लेख गर्दै नागरिक सर्वोच्चताका लागि क. प्रचण्डबाट प्र.म. पदको राजीनामा राजीनामासम्मका घटनाक्रमलाई उल्लेख गरिउको छ भने नेपालको राजतन्त्रात्मक शासनकाल एवं संवैधानिक प्रक्रिया र पद्धतिको बारेमा उल्लेख गर्दै संविधानसभा र नयाा संविधान निर्माण प्रक्रियाको बारेमा उल्लेख गर्न पुगेका छन् ।
इतिहास एवं राजनीति शास्त्रमा रुची हुनेहरुका लागि संग्रहनीय प्रस्तुत पुस्तक माओवादी र एमाले बीच रोल्पामा भएको छ बुादे सहमतिदेखि राजा ज्ञानेन्द्रको दरबार वहिर्गमनसम्म र रुक्माङ्गत प्रकरण हुादै क. प्रचण्डका प्रधानमन्त्रबिाट राजीनामासम्मका सबै घटनाक्रम समेटिएकोले पठनीय र संग्रहनीय पुस्तकको रुपमा रहेको पाइन्छ । लेखकलाई धन्यवाद अन्य कृतिहरु पनि प्रकाशित हुदै जाउन् ।

गतिहीन बूढा जनावरहरू

मनोहर लामिछाने

गतिवान् बेगले

कसलाई कहाा पुर्‍याउने

को कता, को कता

अनियन्त्रित बेगले मेरो तेरो नभन्ला

आˆनै पहिचान हुन नसक्दा

समय न हो बुझ्न सकिएन भने

ज्वारभाटा वा आाधीतुफानभित्र

एउटा गन्तव्य मेटिन सक्छ ।

वसन्तमा आयातित चराहरू

रङ्गीविरङ्गी नयाा कलेबरमा

मन लोभ्याए पनि

तन पखाले पनि

डालीडालीमा उप|mने संस्कार न हो

जाडो सुरु हुनै लाग्दा

पुरानै बासस्थानमा र्फकने नियतिभित्र

नयाा चरीले बास फेर्न सक्छ ।

चरीहरू मात्र होइन,

हिंस्रक, डरलाग्दा र खल्लट जनावरहरू

हूलका हूल देखिादै

नयाा परिवेशमा पनि

पुरानै हुाकार गर्दै

फेरि तर्साउन लागेका छन्

पुख्र्यौली रवाफभित्र

नयाा खट्न-पटनको अभिनय गर्दै

षड्यन्त्रका शृफ्लाहरू थप्दै

पुरानै हुाकारमा चिच्याइरहेका बूढा जनावरहरू

नयाा कलेवरको नयाा अभिनयभित्र

गतिवान् समयलाई चुनौती दिादै

जनतालाई देखाइदिने साहस गरिरहेका छन्

अस्तित्व लोप भइसकेका जनावरहरू

उप|रहेछन, कराउछन् र कुतर्क गर्दै

जनता तर्साउने नया षड्यन्त्रमा एम्बेसीहरूमा साउती गर्दै

मालिक हाजिर छु भनिरहेका छन् ।

फेरि पनि उनै स्याल, ˆयाउरा कुर्लिरहेका छन् ।

अस्तित्वविहीन ब्वाासाहरू

समय नबुझ्ने स्याल, ˆयाउराहरू

जनताले तिरस्कृत गर्दासमेत

अझै दिवास्वप्नामा रमाइरहेका

समयको गतिलाई नबुझ्ने पाजीहरू

पुरानै अनुहार, पुरानै कुरा

दाात र नङ्ग्राविहीन सिंहजस्तै

जनता तर्साउन कुर्लिरहेका छन् ।

उटा यात्रा र घुम्तीहरू


भीम कुमाखी,


पहराको छाङ्गोमा सुर खेल्दै

माथी थुम्कोसम्म पुगी छाड्ने

सुन्दर क्षितिज चुमेर रम्ने

निःशन्देह मनहरूको

उत्कट चहाना फलेको एउटा वस्ती तिर

चलिरहृयो निरन्तर निरन्तर

जनक्रान्तिको एउटा यात्रा

उन्मुक्तिको अविराम यात्रा ।


वम बारुदको भुमरी बीच

मृत्युका लप्काहरूले

पल प्रतिपल निर्दोश तनहरू

अवसान गर्न र डढाईदिन

तछाड मछाड गर्दा पनि

आशाका परेलीहरूमा

आासुका थोपा निम्त्याउन खोज्दा पनि

चलिरहृयो निरन्तर निरन्तर

महान जनविद्रोहको यात्रा

जनमुक्तिको एउटा यात्रा ।।


अग्नी भुङ्ग्रोमा परेर

मृत्यु स्वीकार गर्दै

वलिदानका मञ्जीलहरू चुम्दा

अमरत्वको अभियान आलिङ्गन गरेर

विजयको मादल घन्काउदा

एउटा आशाको लाली

भोकाहरूको हृदयबाट

ज्वारभाटाको रूपधारण गरेको पल

चलिरहृयो निरन्तर निरन्तर

अजय क्रान्तिको यात्रा

विजय अभियानको एउटा यात्रा ।।


यो यात्रा, विज्ञानको यात्रा

न्यायका पारखीहरू र

विद्रोहका सारथीहरूको यात्रा

यो यात्रा, एउटा शीखर चुम्ने यात्रा

अन्तिम विजयको मञ्जील खोज्दै

गतिवान चलिरहने यात्रा

यो पल

हरेक पदचापहरूमा

कुईनेटाहरू हावी भए

घुम्तीहरूको जवर्जस्त आगमनले

यात्रा फन्दामा पर्न खोजीरहेछ

घुम्तीहरूको खवरदारीले

कठिन वनिरहेछ यात्रा


यो यात्रा निरन्तर चलाईरहन

जीवन मरणको चाल चाल्नै पर्छ

मृत्युको अर्को दस्तावेजमा

फेरी हस्ताक्षेर गर्नै पर्छ

कष्टडीपूर्ण परीवेशहरूमा पनि

यो आाधी चल्नै पर्छ

हर घुम्तीका चुनौतिको सामना गर्नै पर्छ

यो अविचल यात्रा

अन्तिम विजय मञ्जिलसम्म पुग्नै पर्छ ।।

नया वादशाहहरू

मनोहर लामिछाने

बजिर अर्थात् वास्सा

वादशाह वा राजा

उर्दू वा हिन्दी

अरबी या नेपाली

जहाा जे भने पनि

सर्पको बच्चो या डमरु

वादशाहहरू विजय भइसकेका छन् ।

कालो इतिहास विगत जे भए पनि

फेरि नयाफसल फष्टाउादै छ

मलजल जे जस्तो भए पनि

अहिले नयाा खेती भइरहेको छ

त्यसैले दिनदिनै नयाा वादशाहहरू

फेरि यहा जन्मिरहेका छन् ।

इतिहासलाई उल्टो गतिमा हिाडाउन उद्यत

केही झुण्ड वा समूह

नखराबाजी गर्दै नयानौटङ्की गरिरहेछ

लोकतन्त्र ठगी खाने धन्दा बनाउादै

जनतमा भ्रमहरू ˆयाक्दै

क्रमशः नया वादशाहरू जन्माइरहेको छ ।

वादशाह इतिहास भइसकेको यो सताब्दी

बादशाहका नया स्वप्नद्रष्टाहरू

पश्चगमनका प्रवृत्तिसागै

तिरस्कृत भइसकेको वर्तमान

कालो इतिहास, समाज विज्ञानका नियम भित्र

नयाा वादशाह बन्ने तिम्रा स्वप्नाहरू

उडिरहेका रङ्गी-विरङ्गी बेलुन जस्तै

एउटा बिन्दुमा फुट्नै पर्छ

पुनः मुसिको भवः को नियमभित्र

बााकी रहेका प्रवृत्तिगत अवशेषहरू

स्वप्नामा जन्मने  वादशाहहरू

जबर्जस्त नयाा इतिहासका पछिपछि

म या उसका पछि लाग्नै पर्दछ ।

धरहरा

मनोहर लामिछाने

नेपाल खाल्डो, नया प्रतिमूर्ति

कौतूहल कहानी, छुट्टै अस्तित्व

सबैको वर्णनयोग्य एउटा स्तम्भ

धरहरा चिनाउने गर्थे,

गच्छेअनुसारका अड्कल लगाउादै

चर्चा गर्थे, परिचर्चा हुन्थे

धरहरा आस्था थियो, विश्वास थियो ।

ऊ एउट कहानी थियो

फगत किंवदन्ती जस्तो

यात्रामा भेउ नपाउनेहरू

ठाउा, कुठाउा खोजी गर्थे

गाउ, सहरमा एउटा तरङ्ग थियो

विश्वास र आस्थामा

उ उभिएको थियो

निश्चल र अटल नया पहिचान

त्यसैले धरहरा धरहरै थियो ।

लाक्षीहरू उसको मूल्य तोक्थे

फेद र टुप्पो उसको इतिहास नजान्दा

मूल्यविहीन पाजीहरू उसैको खोजी गर्थे

लाक्षी पाजीहरूको घेराबन्दीमा

ठिङ्ग धरहरा उभिएकै थियो

निश्चिन्त धरहरा इतिहास रच्दै थियो

उसको चर्चा, सुदूर गाउासम्म

देश जागेको बेला

जनता लागेको बेला

कुडा, कर्कट पन्छ्याउन सक्ने तागत

नयाआकर्षण, नया विश्वास

धरहरा एउटा परिचय थियो

अनि विज्ञान र दर्शन थियो ।

अनन्तकालसम्म चल्ने वर्गीय लडाइा

आस्थाको धरोहर धरहरा

राष्ट्रको आत्म बोल्न, स्वाभिमान बचाइराख्न

अनि राष्ट्र गौरवको नया अध्यायमा

वर्ग दुश्मनका चक्रब्यूह तोड्दै

अटल र उचो रहोस्

हाम्रो आस्थाको धरोहर धरहरा ।

देश मारा ठगहरू

मनोहर लामिछाने

सौताको सिले पोइको नाक काट्नु

देश असफलतातिर ओराले लाग्दै गर्दा

थुकक पाजीहरू, उल्टो गति

जन्मभूमिलाई गद्धारी गर्नेहरू

बुझ्छौा देशको पीडा, आˆनै सन्ततीको भविष्य

विदेशी स्वार्थका गोठीहरू

जनघन्य भएकै छौा, जनता ठगीरहेकै छौा

राष्ट्र असफलता, असक्षम नेताहरू

को कसको भत्ता खाने को कता को कता

राष्ट्र लुट्दै रमाउन जानेका चाटुकारहरू

अति भयो यो भन्दा कति नाङ्गनिे हो

नाच्न नजान्ने आागन टेढो देख्नेहरू

देश बन्धक बनाइसकेका छौा, देश गुलाम बनाइ सकेका छौा ।

छुद्रताको परोकाष्टा, निरो जस्तै नवजाउ बासुरी

देश जलेको मर्महात पीडा भित्र

राष्ट्रियता चरीको दूध बन्न पुग्दा

हेक्क्ा राख्न सकेका छौा कि छौनौा ?

सावधान, मातृभूमिको घात गर्नेहरू

कति नाङ्गीने हो वस्त्र हिन भइसकेका छौा ।

दिशाहिन गन्तव्य, वे मौसमी बाजाहरू

विदेशी सत्ताका बन्धक मस्तिस्कहरू

इतिहासको जटिल मोडमा, जन्मेका लेण्डुपहरू

राष्ट्र ठग्दै भाषण गरिरेहका छन्

र भनिरहेका छन्, विगत जस्तै देश बनाउने हामी हौ

विदेशीले पत्याएका हामीहरू अरु किनारा लाग्नै पर्छ

ध्रूत घ्यू र खुकुरी बेच्ने ठगहरू

जनताले चिनेकै छन्, जनताले बुझेकै छन् ।

जनताका जानी दुस्मनहरू साउती गर्न आउन सक्छन्

जनता झुक्याउने नयाा खेलमा देशमारा टाउका

ठाउादै

गाउाबस्तीमा पसे भने नङग्याउनै पर्ला

जनताबाट तिरिस्कृत पराजित टाउकाहरू

फेरि जुरमुरिादै साउती गर्न सक्छन्

सावधान, जनता चनाखो हुनै पर्छ

देश ठग्ने ठगहरूलाई नङग्याउनै पर्छ ।

पल्केको काल र नया दूतहरू

मनोहर लामिछाने

हिजो एउटाको मृत्यु,

काल सुटुक्क आउाछ,

उसका दूतहरू, यत्रतत्र चाहार्दै

कहिले काले, कहिले गोरे,

पल्केको काल, दिन, महिना या वर्ष,

प्रत्येकलाई बिनिबिनि

मृत्युको सन्देश, पालैपालो, नियति बनेको छ ।

मृत्यु जोसुकैको होस्,

दुखद सन्देश, स्तब्ध पार्ने मृत्यु

नियतिभित्र नपर्ने नयाा मृत्यु

अनौठो मृत्यु, अनौठो संस्कार

तैपनि नियति पल्केको काल

राजनैतिक मृत्यु नियति बनेको छ ।

मरेर बााच्ने, बााचेर मर्ने

विरोधाभाष मृत्यु, लोकस्तब्ध

देश मरेको छ, म पनि मरेको छु,

बााचेको देशमा, म पनि हाासेको हुन्छ

देश र म बााच्नु र मर्नु

साख गिरेको देशको म, बााचेर पनि मरेको म,

जिउादै मरेकाहरूको हूलमा हराए पनि

काल पल्काउनेहरू मरेका देखेको छु

म बााच्दै कालका दूतहरूसाग पौाठेजोरी खेल्न

पौरखीहरूको नयाा योजना बनेको छु ।

अस्थिर वातावरण अनिश्चित भविष्य

देश हााक्ने, औतारी धर्मगुरुहरू

देश मारिरहेका छन्, आफैा पनि मरिरहेका छन्,

ज्युादै मरिरहेका, हूलका हूल ज्युादा लासहरू

आˆनै मृत्युका दूतहरूबाट घेरिएका छन्

यसरी नै काल पल्कने नियति बनेको छ ।

छुद्रकालका दूतसागै साउती गर्छन्,

र काल पल्कन्छ लोभीपापीका आमन्त्रणले

अजम्बरी बन्ने घीनलाग्दा अभिनय

बाबुजी वा ख्वामितका शब्दावलीहरू

सबै निरर्थक आखिर पल्केकाले कालले

कसैलाई छोड्ने छैन, डेरा जमाइसकेको छ,

हप्तैपिच्छे, आˆना दूतहरू पठाइरहेको छ ।


समयसापेक्ष बद्लिादो कालका रूपहरू

आउनेजाने कालका नयाा दूतहरू

पल्केको कालले कसैलाई छोड्ने छैन

ज्युादा लासहरू चाकडीको चुक्लीमा छन् ।

तैपनि ज्युादा मूर्दाहरू बााचिरहेका छन्

कालका दूतलाई घण्टाकर्ण नबनाउादासम्म

मृत्युको पर्खाइ, पालैपालो नियति बनेको छ ।

मूल्यहीनहरुले झुण्ड्याएको सानो लकेट

मनोहर लामिछाने

आशा गरेका थियौा,

इतिहासको एउटा अवस्था

जटिल मोड, नयाा परिस्थिति

युगौासम्मको चिनारी

आशाका नयाा किरणमा

तुषारापात भएको छ,

निराशा झनै मौलाएको छ ।

मीठा भाषण, नयाा आश्वासन

निष्ठा र आदर्शका ललीपपसागै

बााडिएका नयाा चक्माहरु

उदेक लाग्दो वर्तमान

सत्तालिप्साको नयाा मोह

सरकार निर्माणको कथाव्यथा

दासताका नयाा शृफ्ला

घीनलाग्दो परिवेश

वर्तमानको यथार्थता

नयाा नाटकहरु

देश स्तब्ध भएको छ,

दासताको परिवेशमा देश गुज्रेको छ ।

चौबाटोमा बाटो भुलेजस्तै

थकित मुद्रामा सम्मान गुमाएको जत्था,

लकेट झुण्ड्याएको निरीह मानव

हुइप क्रसको पिरलोमा बााचेको त्यही निरीह,

मन्त्री बन्ला या नबन्ला विचरो

स्वतन्त्रताको चर्चा हुने यो शताब्दी

आफैा स्वतन्त्र हुन नसक्ने बाध्यता

आशा गरेका तिनै अनुहारहरु

हुइपले लगाम लगाइरहेकोछ

देशको बर्बादी टुलुटुलु हेरिरहेको छ ।

कोट र इस्टाकोटमा सजाउने सानो लकेट

न फाल्न सक्छ न लुकाउन सक्छ

सानो नानीको खेलौना बन्न सक्ने त्यही लकेट

विकास बजेटको आशा राख्दै

रातो किताबको कसरतमा व्यस्त लकेटधारी

डेलिकेसन र वार्ताको अभिनय गर्दै

देशलाई अनिर्णयको बन्दी बनाउादैछ ।

न संविधान न स्वाभिमान,

देशको हविगत हेर त

मूल्यहीन जत्थाहरु

न सरकार नै बनाउन सक्यौा

तटस्थताको तिम्रा नौटङ्कीहरु

जनताले हेरेका छन्

काल पल्कने डर भएको छ

तिमीहरुलाई के भएको छ कुन्नि

आदर्श, मूल्य, मान्यतामा खिया लागेको देख्दा

जनतालाई त लाज भएको छ ।

गजराज र लेन्डुपहरू जन्मिरहेका छन्

मनोहर लामिछाने

इतिहासको कुनै क्षण

कसले गर्व गरेन होला र ?

नेपाली वीरताको गाथा

सहरदेखि गाउासम्म

गौरव मात्र थिएनन्

आˆना सन्ततीलाई सुनाउने आदर्श बोक्दै

कहिले भोटसागको युद्धको चर्चा गरिन्थ्यो

फिरङ्गीसाग लडेका गौरव गाथाहरू

राष्ट्रियता र आदर्शका भावनामा

हिमालदेखि मैदानी फााट हुादै

आˆनै देशका स्वाभिमानी गाथाहरू

आदर्शका पर्यायवाची बनेका थिए ।

कठै विचरा  हाम्रा अग्रजहरू

उनीहरूकै दरसन्तान

अहिले फेरि थुप्रै गजराज जन्मिसकेका छन्

सिक्किमका लेन्डुप पनि

हामीकहाा जन्मिरहेका छन्

सरकार बनाउने संसदीय नाटक हेर्दा

लेन्डुप मुकुन्डो लगाएकाहरू

लाजै नमानी नेपाली हौा भन्दै

नया नेतृत्वको खोजी गर्ने अभियानभित्र

लेन्डुप र गजराज मिश्रका नयाा चेहराहरू

छताछुल्ल पोखिएका छन्

गजराज र लेन्डुपहरू सदनभित्रै नाचिरहेका छन्

उनीहरूका प्रतिमूर्ति सदनभित्रै हाासिरहेका छन्

मन झराएर तन जलाएर हामीहरू तिनकै पछि लागिरहेका छौा ।

कस्तो अनर्थ

कस्तो विडम्बना,

मान्छे जन्मनुको अर्थ छ भने

नेपाली हुनुको गर्व छ भने

केका लागि लाचारी देखाउादै छौा

किन हामी लेन्डुपहरूको पछि लाग्दैछौा

कसले चिनेको छैन र नाङ्गएिको यथार्थ

आˆनै स्वाभिमानी बचाउन लाचारहरू

बेलैमा लेन्डुपहरू नङ्गयाउन सकेनौा भने

देश रहला नरहला के भन्न सकिन्छ र,

सिक्किमको इतिहास दोहोरिन सक्छ ।

कति लेन्डुपहरू नयाा मुकुन्डो लगाउादै

कैयौा पार्टीका आवरण बोकी

जन्मिएका लेन्डुपहरू, बहानाबाजी लगाउादैछन्

संसदीय खेलभित्रको तटस्थताभित्र

अवतारी लेन्डुपहरूले, नयाा चलखेल गर्दै

जाली रुमालहरू बिछ्याउादै

देशकै बैनाबट्टा गरिरहेका छन्,

लेन्डुपे भाषामा बोलिरहेका छन्,

पार्टी चिनाउने सम्बोधनका नाराभित्र

देशकै सौदाबाजी गरिरहेका छन् ।

देशै रहेन भने को मेरो को पराया,

नयाा गजराज र लेन्डुपहरू नाङ्गएिनन् भने,

भन्न सकिन्न, देखियो प्रस्टसाग

हाम्रो अस्तित्व कति नै बााकी रहेछ र ?

हिजो बहादुर, कान्छा जन्मने हाम्रो देशमा

अब लेन्डुप, गजराजहरू जन्मिरहेका छन्,

साना ठूला नयाा लेन्डुपहरू जन्मिरहेका छन् ।

जनताकै जित हुन्छ आखिर यहा

रामप्रसाद शर्मा

बुन्छो जाल कति तिमीहरू यहाा, हे जालबुन्नेहरू ।

तिम्रो जाल चुडिन्छ आखिर यहाा, सम्झेर जाउा बरु ।।

कालापानी र टिङ्करै लुटिसके मधेश लुटिन्छ कि ।

सुस्ता रोइरहेछ न्याहुली सरी, पराधीनैमा गई ।।

तिम्रो राष्ट्रियता कतातिर गयो ? नेत्रित्व गर्नेहरू ।

लिन्छौा आड कति विदेशीहरूको नीति रमाउनेहरू ।।

जनता एकजुट भै अपार भिडमा, लड्ने इरादा गरी ।

एक दिन आउाछ, यो अवश्य नभुले, हेला गरी बेसरी ।।

तिम्रो जीत हुादैन आखिरी यहाा, शक्ति लगाए पनि ।

जनताकै जीत हुन्छ आखिरी यहा हार्छौं तिमी बेसरी ।

गाउ पस्न मन लागेको छ

मनोहर लामिछाने

लाली गुराास वनै रक्ताम्य,
नयाा वर्षको आगमन सागै,
नयाा योजना, नयाा सोच
राता फूलहरू, नयाा पालुवा
नयाा र पुरानो द्वन्द्व,
फेरि एक पटक, मेरो गाउFm
यतिखेर अन्योलमै सुस्ताएको छ ।
थाहा छैन,
सहर तातेको छ कि सुस्ताएको
सहर गाउFm ताक्दैन,
गाउा सहर पाउादैन,
सहर र गाउाको लुकामारी भित्र
म अलमलिएको छु
सहर बसौ कि गाउा पसौ
वर्ग युद्ध मौलाएको मेरो गाउFm
परिवर्तनको आधार भूमि
नयाा रैवारको प्रतिक्षा गर्दै अलि सुस्ताएको छ ।
सहरमै रहेको मेरो बसाई
वर्ग समन्वयको खेतीमा उद्धत
सहर बजारको नयाा रौनक
आम हड्ताल र तीनबुादे सहमतिमा,
पश्चगमनको उल्टो बाटो तय गर्दै
देश चलाउनेहरूको फेहरिस्त कोर्दै
नामावली प्रकाशित भइरहेका छन्
समन्वयको सौदाबाजीमा रमाउने सहर
जनतालाई बन्धक बनाउने अर्को खेलमा
स्वाभिमानका विपक्षमा आत्मसमर्परण गरिरहेको छ ।
सुकिला मुकिलाका बुद्धि विनोद भित्र
अल्मलिएको वर्तमान परिवेश
अवरुद्ध जनपक्षीय योजनाहरू
संघीयताका नयाा खाकाहरू
पुराना होलान वा नहोलान् ?
त्यसैले नयाा योजना निर्माण गर्न
लाली गुराास र राता फूलको जगेर्ना गर्न
पल्लवी रसास्वादनमा आनन्द लिन
नयाा योजनाका यात्रा तय गर्दै
सहर छोडेर गाउा पस्न मन लागेको छ ।

जवाफ लेख्नुहोस्

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: